Karolina Szatkowska, Klaudia Mamełka Blaski i cienie pomagania, czyli wtórna traumatyzacja i wtórny wzrost potraumatyczny wśród przedstawicieli różnych grup zawodowych – przegląd narzędzi
Rocznik: 2025
Tom: XXX
Numer: 4
Tytuł: Blaski i cienie pomagania, czyli wtórna traumatyzacja i wtórny wzrost potraumatyczny wśród przedstawicieli różnych grup zawodowych – przegląd narzędzi
Autorzy: Karolina Szatkowska, Klaudia Mamełka
PFP
Wprowadzenie
biopsychospołeczny, scharakteryzowany przez George’a Engela (1977), w którym autor zwraca uwagę na wymiar społeczny, psychologiczny i behawioralny choroby, stanowi dobrą podstawę do planowania badań, ram nauczania i projektowania działań na gruncie opieki zdrowotnej. Jest on szczególnie ważny w dziedzinie medycyny psychosomatycznej. Pojawia się jednak trudne pytanie, jak właściwie zastosować ten model do rzeczywistych badań i opieki nad pacjentami. Prof. Giovanni Fava wraz z zespołem (1995) opracował kryteria diagnostyczne możliwe do zastosowania w psychosomatyce. Około 30 lat temu odwołując się do modelu opisanego przez Engela, opublikował koncepcję zaburzeń psychosomatycznych, gdyż chciał udoskonalić metody diagnozowania psychospołecznych aspektów chorób somatycznych. Krytycznie oceniał ówczesny, a także i obecny sposób ich diagnozowania przez systemy klasyfikacyjne zaburzeń psychicznych. Koncepcja tzw. „nienormalnego zachowania chorobowego”, tj. utrzymywania się nieprzystosowawczego sposobu postrzegania, doświadczania, oceniania i reagowania na swój stan zdrowia, była głównym przedmiotem jego uwagi (Fava i in., 1995). W 1995 roku opublikował wraz z międzynarodową grupą współautorów Kryteria diagnostyczne dla badań psychosomatycznych (DCPR). Jest to forma wywiadu klinicznego, który jak podkreślał Fava, jest niezbędną, lecz niedocenianą i zagrożoną współcześnie metodą, często porzucaną na rzecz innych form diagnozy, takich jak drogie badania, procedury czy technologie, które jednak nie zastąpią interakcji z drugim człowiekiem. Jakość wywiadu determinuje zarówno proces zbierania danych, jak i efekty leczenia (Fava i in., 2024). Dlatego autorzy DCPR pragnąc wspomóc proces diagnozy oraz ułatwić edukację zaproponowali poszerzoną oraz ulepszoną jego wersję.
Prezentowany w tej publikacji wywiad DCPR obejmuje 14 zespołów psychosomatycznych z 3–4 precyzyjnie opisanymi kryteriami. Kryteria te oceniane w częściowo ustrukturalizowanym wywiadzie przekształcają czynniki psychospołeczne w narzędzia operacyjne, pozwalające na ich zastosowanie w badaniach i opiece klinicznej nad chorym. To podejście opracowywania miar ocen w badaniach i praktyce klinicznej nazwano klinimetrią. Nauka o pomiarach klinicznych, klinimetria, pozwala na testowanie wymiarów nie ujętych w tradycyjnym modelu badań (Carrozzino i in., 2021; Fava i in., 2018; Fava, 2022; Feinstein,1970). Jako pierwszy, termin klinimetria wprowadził lekarz i epidemiolog kliniczny Alvan Feinstein (1970). Jego zdaniem typowe podejście psychometryczne nie nadaje się do badań i praktyki klinicznej. Wykazał, że prowadzi ono do wyników, które nieodpowiednio odzwierciedlają zjawiska kliniczne i są niewystarczająco wrażliwe na zmiany w stanie klinicznym.
Feinstein w 1970 roku wprowadził pojęcie współzachorowalności, odniósł je do wszelkich „dodatkowych współistniejących dolegliwości” niezależnych od choroby podstawowej, nawet w przypadku, gdy to wtórne zjawisko nie kwalifikuje się jako choroba sama w sobie. Ta definicja współzachorowalności odnosiła się również do wcześniejszych zdarzeń patologicznych, które uznano za mające wpływ na obecny proces chorobowy. Zdaniem Favy i Rafanelli (2019) przekrojowy charakter istniejących systemów klasyfikacyjnych w psychiatrii ograniczył użycie terminu „współchorobowość” do obecnie doświadczanych trudności.
Podobne pojęcie – współwystępowanie jatrogenne – odnosi się do niekorzystnych zmian w przebiegu, charakterystyce i odpowiedzi na leczenie doświadczanej głównej choroby (Sauer-Zavala i in., 2017). Mogą one ujawnić się w trakcie leczenia i/lub po jego zakończeniu. Niestety, stosowana ocena diagnostyczna ograniczała się głównie do identyfikacji zaburzeń wg systemów klasyfikacyjnych DSM lub ICD, pomijając dużą część dystresu pacjenta, obszarów problemowych i wydarzeń z przeszłości mających znaczenie dla obecnie doświadczanej choroby.
Klinicyści dysponują bardzo ograniczonymi narzędziami do zajmowania się chorobami współistniejącymi u większości swoich pacjentów, którzy nie kwalifikują się do jednego, lecz do kilku zaburzeń. Dlatego w ostatnich latach coraz więcej uwagi poświęca się podejściu transdiagnostycznemu. Termin ten może odnosić się do konstruktów psychologicznych, takich jak niska samoocena czy ruminacje, które obserwuje się w różnych zaburzeniach choroby (Sauer-Zavala i in., 2017). Transdiagnostyczne modele zachęcają klinicystę do zauważenia podobieństw między diagnozami, gdyż zostały zaprojektowane tak, aby można je było zastosować u pacjentów doświadczających szerokiego zakresu zaburzeń oraz skuteczniej zająć się zaburzeniami i chorobami współistniejącymi. Warto też podkreślić, że te transdiagnostyczne inicjatywy próbują przezwyciężyć niedociągnięcia obecnych systemów klasyfikacji choroby (Fava, Rafanelli, 2019; Sauer-Zavala, i in., 2017). Przykładem takiego transdiagnostycznego podejścia jest system DCPR, którego syndromy mogą towarzyszyć wielu zaburzeniom psychicznym i somatycznym, ułatwiać ich wystąpienie lub być ich konsekwencjami.
Kryteria Diagnostyczne dla Badań Psychosomatycznych DCPR-SI
Pierwsza polska wersja wywiadu została opublikowana w 2014 roku (Basińska, Woźniewicz, 2014). Opracowane zweryfikowane syndromy – ich znaczenie, rozumienie i kryteria diagnostyczne – zostały omówione w literaturze polskiej w artykule z 2021 (Basińska, Woźniewicz, 2021). Do tych nowych syndromów autorzy opracowali wywiad kliniczny i za zgodą prof. Favy jest on udostępniany polskiemu czytelnikowi.
Pierwszym etapem adaptacji wywiadu DCPR-R-SSI było przetłumaczenie go z języka angielskiego na język polski niezależnie przez trzy osoby posługujące się biegle językiem angielskim. Wersje zostały porównane, wszelkie różnice w tłumaczeniu zostały przedyskutowane w zespole zajmującym się adaptacją, a w efekcie powstała pierwsza wersja wywiadu DCPR-R-SSI w języku polskim. Następnie poproszono psychologa biegle znającego język angielski o przetłumaczenie wersji polskiej na język angielski. Otrzymaną formę porównano z oryginałem, oba tłumaczenia były ze sobą zbieżne, lecz dokonano jeszcze drobnych korekt. W ten sposób powstała wstępna wersja, którą zastosowano do zbadania 102 pacjentów leczonych na oddziale okulistycznym. To badanie pozwoliło sprawdzić występowanie ewentualnych niejasności w treści pytań, a jego rezultaty były zadawalające.
Kryteria diagnostyczne są poprzedzone szczegółową instrukcją, której celem jest zadbanie o obiektywizm podczas badania. Autorzy uważają, że tylko osoba odpowiednio przeszkolona może posługiwać się tym narzędziem badawczym. Zwracają także uwagę, że badacz prowadzący wywiad musi być zaznajomiony z literaturą na temat DCPR oraz DCPR-R. By profesjonalnie go przeprowadzić wymagana jest także wiedza nt. diagnozy medycznej oraz kolejności występowania objawów choroby u pacjenta. Sugeruje się, aby wspólnie
z wywiadem przeprowadzić diagnozę psychiatryczną.
DCPR-R SSI ma formę częściowo ustrukturalizowanego wywiadu. Zawiera punktację do ocenienia objawów w określonej kolejności, co ułatwia jego prowadzenie. Pytania powinny być zadawane zgodnie z instrukcją, ale mogą być modyfikowane i przeredagowane, jeśli wymagają tego okoliczności. Należy jednak zachować szczególną dbałość o kliniczne znaczenie każdego twierdzenia. Ponieważ wywiad ma strukturę modułową i składa się z 14 kategorii diagnostycznych, może być stosowany jako pełny wywiad kliniczny lub może służyć do diagnozy każdego z syndromów z osobna, adekwatnie do celów badawczych i klinicznych. Ważnym jest, by każdy syndrom definiować zgodnie z określonymi kryteriami diagnostycznymi (DCPR-R), które podano w kolumnie „Kryteria”. Należy podkreślić, że wersja DCPR nie różni się znacząco od poprzedniej wersji, doszedł jeden nowy syndrom i pojawiły się uściślenia co do sposobu prowadzenia wywiadu.
Uzyskuje się dwie grupy informacji: pierwszą stanowią odpowiedzi osoby badanej, które są kodowane w formie TAK/NIE dla każdego z pytań i zaznaczane w kolumnach oznaczonych słowem „Odpowiedź”; drugie natomiast otrzymuje się w oparciu o obserwację badacza. Te instrukcje zostały napisane drukowanymi literami (por. Załącznik).
Dla każdego pacjenta, osoba prowadząca wywiad musi jasno określić jakiego przedziału czasu on dotyczy. Najczęściej dotyczy ostatnich 12 miesięcy, o ile nie wskazano inaczej. Pogłębione badanie może być wymagane, gdy u pacjenta występuje dany syndrom (szczegółowe informacje znajdują się w sugestiach dla badacza). Dla większości twierdzeń, nawet jeśli nie jest to wyraźnie określone w wywiadzie, zdecydowanie zaleca się, aby poprosić pacjenta o podanie przykładów dla zgłaszanych objawów (np. wzorzec typowej sytuacji, okoliczności, za dnia czy w nocy). Niektóre pytania nie muszą być zadane, należy pominąć instrukcję, jeśli wcześniejsze odpowiedzi wskazują, że są one nieistotne.
Autorzy wywiadu opracowali także sugestie dla badacza, które ułatwią komunikację podczas prowadzenia wywiadu dla poszczególnych kategorii pytań i zebrali je w cztery kategorie:
- Dalsze szczegóły:
- Proszę mi o tym opowiedzieć.
- Czy może Pan/i podać przykład?
- Czy może Pan/i powiedzieć mi więcej?
- Częstotliwość i intensywność objawów somatycznych lub stanów afektywnych:
- Jak to było?
- Jakby Pan/i to opisał/a?
- Jak często? Jak bardzo?
- Czy to się dzieje przez cały czas?
- Czy to pojawia się i znika?
- A może raczej się przedłuża? Jak długo to trwa?
- Konsultacja lekarska, badanie, rozwianie wątpliwości i uspokojenie:
- Dlaczego poprosił/a Pan/i o konsultację lekarską?
- Czy poddał/a się Pan/i dalszym badaniom lekarskim
- Co powiedział lekarz?
- Czy zrozumiał/a Pan/i co powiedział lekarz?
- Dlaczego było Panu/i trudno zaufać lekarzowi?
- Co zrobił/a Pan/i następnie?
- Niekorzystny wpływ na jakość życia:
- Jak bardzo niepokoił/a się Pan/i z powodu...?
- Jak bardzo złe samopoczucie wpłynęło na Pana/i pracę i / lub inną ważną sferę życia?
- Jak obecnie radzi sobie Pan/i w pracy, z obowiązkami domowymi, w kontaktach społecznych oraz z realizowaniem zainteresowań?
- Czy to była dla Pana/i duża zmiana? (Fava, Cosci, Sonino, 2017)
Poniżej zostaną przedstawione poszczególne syndromy, kryteria ich diagnozowania oraz pytania, jakie powinny być zadane zdaniem autorów narzędzia. Wskazane zostały także momenty, w których można przerwać sprawdzanie występowania danego syndromu, gdyż dotychczasowe odpowiedzi już są wystarczające do oszacowania jego obecności. Natomiast w załączniku do artykułu znajduje się cały wywiad w formie graficznej opracowanej przez wg zaleceń autorów.
- Przeciążenie allostatyczne.
Kluczowe tutaj jest kryterium A1, gdy zostanie ocenione negatywnie, przechodzimy do kolejnego syndromu. Jednak by w pełni ocenić obecność przeciążenia allostatycznego, to muszą być spełnione kryteria A1 i A2, natomiast kryteria B są fakultatywne (Załącznik, tab. 1).
Przeciążenie allostatyczne jest związane z nadmiernym doświadczeniem stresu. Szczegółowe analizy doniesień z badań na temat tego syndromu można znaleźć w publikacjach autorów kryteriów z ostatnich lat (Basińska, 2021; Fava i in., 2019; Guidi i in., 2021).
- Lęk o zdrowie
By zdiagnozować wystąpienie lęku o zdrowie chory musi odpowiedzieć twierdząco na wszystkie pytania. Jeżeli na którekolwiek z pytań A1 odpowie negatywnie, nie kontynuujemy wywiadu w tym module i rozpoznajemy brak syndromu lęk o zdrowie (Załącznik, tab. 2).
- Morbofobia
Jak wcześniej wspomniano (Basińska, Woźniewicz, 2021) terminem „morbofobia” zastąpiono uprzednio stosowaną nazwę „fobia choroby”. Aby zdiagnozować występowanie tego syndromu, muszą być spełnione wszystkie kryteria A, B i C. Nie kontynuujemy wywiadu po negatywnej odpowiedzi na pytanie A (Załącznik, tab. 3).
- Hipochondria
Kluczowe w rozpoznaniu hipochondrii jest kryterium A1, gdy zostanie ocenione negatywnie, przechodzimy do kolejnego syndromu. Jednak by w pełni ocenić obecność hipochondrii, to muszą być spełnione wszystkie kryteria (Załącznik, tab. 4).
- Tanatofobia
By zdiagnozować występowanie syndromu tanatofobii konieczna jest odpowiedź twierdząca na wszystkie pytania, dlatego po pierwszej negatywnej odpowiedzi przerywamy sprawdzanie jego obecności (Załącznik, tab. 5).
- Zaprzeczanie chorobie
By zdiagnozować występowanie syndromu zaprzeczanie chorobie konieczna jest odpowiedź twierdząca na pytanie A1 i negatywna na pytanie A2. Gdy badany odpowiedział odwrotnie, nie pytamy dalej. By zdiagnozować ten syndrom odpowiedź na pytanei B1 musi być pozytywna (Załącznik, tab. 6).
- Uporczywe somatyzacje
W celu zdiagnozowania syndromu uporczywe somatyzacje konieczna jest odpowiedź twierdząca na pytanie A1 i przecząca na pytanie A2. Jeżeli na A1 osoba dała odpowiedź przeczącą przechodzimy do kolejnego syndromu. Odpowiedzi na pytania z grupy B mają charakter fakultatywny (Załącznik, tab. 7).
- Objawy konwersji
By ocenić występowanie tego syndromu konieczna jest odpowiedź twierdząca na pytanie A1 (jeżeli jest przecząca przechodzimy do kolejnego syndromu). Odpowiedzi na pytania A2, A3
i A4 mogą, lecz nie muszą być twierdzące. Natomiast konieczna jest odpowiedź przecząca na pytanie B1 i twierdząca na co najmniej dwie cechy zawarte w pytaniach od C1 do C5 (Załącznik, tab. 8). Warto zwrócić uwagę, że poraz pierwszy pojawiają się pytania napisane drukowanymi literami C1 i C2, na które odpowiedź jest udzielona przez klinicystę w oparciu
o obserwację osoby badanej.
- Reakcja rocznicowa
Ocenę syndromu reakcja rocznicowa rozpoczynamy od obserwacji (pytanie A1), konieczna jest odpowiedź twierdząca. Nie jest wymagane udzielenie przez badanego odpowiedzi twierdzącej na pozostałe pytania z grupy A. By stwierdzić występowanei syndromu reakcja rocznicowa konieczna jest odpowiedź negatywna na pytanie B1 i pozytywna na pytanie C1 (Załącznik, tab. 9).
- Objawy somatyczne wtórne do zaburzenia psychicznego
Ocenę tego zespołu także rozpoczynamy od obserwacji (A1), która musi potwierdzać występowanie somatycznych objawów powodujących stres. Jeżeli jest ona negatywna nie pytamy dalej. Nie jest konieczna odpowiedź pozytywna na pytania A2, A3 i A4. Warunkiem rozpoznania występowania tego syndromu jest odpowiedź negatywna na pytanie B1 i pozytywna na pytanie C1 i C2 (Załącznik, tab. 10).
- Demoralizacja / utrata morale
Kolejny syndrom może budzić pewne wątpliwości co do jego nazwy ze względu na znaczenie słowa w mowie potocznej. Dlaczego pozostajemy przy tym określeniu szczegółowo zostało wyjaśnione we wcześniejszych publikacjach (Basińska, 2021; Basińska, Woźniewicz, 2021). Dodajemy jednak drugie określenie, ukazujące istotę syndromu. By ocenić jego występowanie konieczna jest pozytywna odpowiedź na pytanie A1 i/lub A2, pozytywny wynik obserwacji (A3) oraz pozytywna odpowiedź na pytanie B1[1] (Załącznik, tab. 11).
Syndrom demoralizacji objawia się także w poczuciu bezradności i beznadziejności [20], by ocenić jego nasilenie autorzy wywiadu dodali kryterium C (Załącznik, tab. 12). By potwierdzić jego współwystępowanie konieczna jest odpowiedź twierdząca na oba pytania – C1 i C2. Potwierdzono ważność diagnozowania syndromu demoralizacji w procesie klinicznym (de Figueiredo, 2013; Fava, Guidi, 2023; Woźniewicz, Cosci, 2023).
- Stan drażliwości (irytacji)
By zdiagnozować ten zespół badany musi odpowiedzieć twierdząco przynajmniej na jedno z pytań A i na pytanie B1. Jeżeli nie odpowie na żadne pytanie A to przerywamy badanie i przechodzimy do następnego syndromu (Załącznik, tab. 13).
- Wzór Zachowania A
By ocenić występowanie Wzoru Zachowania A konieczna jest odpowiedź twierdząca na przynajmniej pięć pytań w podanych dziewięciu. Warto zwrócić uwagę, że pytanie A3 jest oceniane przez badacza na podstawie obserwacji (Załącznik, tab. 14).
- Aleksytymia
Na ocenę syndromu aleksytymii składa się sześć pytań. By stwierdzić jego występowanie badany musi odpowiedzić zgodnie z kluczem przynajmniej na trzy z nich, tzn. negatywnie na pytania od A1 do A3 i na A5 i pozytywnie na A4 i A6 (Załącznik, tab. 15).
Zakończenie
Prezentowany wywiad do oceny występowania 14 syndromów psychosomatycznych wpisuje się we współczesne rozumienie syndromu psychosomatycznego, który niekoniecznie jest odrębną jednostką chorobową, lecz także towarzyszy innym schorzeniem. Omówione syndromy to złożone stany emocjonalno-poznawczo-behawioralne, które są obecne w funkcjonowaniu osoby chorej, a nieuwzględnienie ich może prowadzić do wielu trudnych do przewidzenia problemów. Mogą wpływać negatywnie na przebieg głównej choroby i utrudniać powrót do zdrowia. Ignorowanie ich występowania niepotrzebnie przedłuża czas leczenia, zwiększa także jego koszty a pacjentom przysparza cierpienia. Pomijanie syndromów psychosomatycznych w procesie diagnozy może także skutkować nie tylko nietrafnym rozpoznaniem, ale co za tym idzie – nieskutecznym leczeniem. Włączenie tego wyjaśnienia w perspektywę myślenia o przyczynach obserwowanych objawów przekłada się więc na zwiększenie precyzji w diagnozie i większą skuteczność stosowanych oddziaływań terapeutycznych.
Rozpoznanie syndromu psychosomatycznego w obrazie choroby wymaga jednak od klinicysty wnikliwości i gotowości do zadania sobie trudu, by z uważnością pochylić się nad chorym. Badania przy użyciu DCPR są coraz szerzej stosowane, ostatnio także pośród osób w starszym wieku (Romaniello, Romanzzo, Cosci, 2023). Każda badana grupa jest inna, jak i każdy pacjent, umiejętne stosowanie kryteriów diagnostycznych ułatwia diagnozę oraz pełne szacunku i zindywiaualizowanego podejścia postępowanie kliniczne. Konieczne jest, aby zrozumieć nie tylko symptomy składające się na chorobę pacjenta, ale również jego sytuację życiową, która może mieć duże znaczenie dla rozwoju omówionych syndromów. Takiej postawy do chorego i leczenia należałoby uczyć w procesie kształcenia, ukazując jej wartość dla skutecznego leczenia.
Podziękowania
W pracach adaptacyjnych uczestniczyła dr Michalina Sołtys. Autorki składają podziękowanie za udzieloną pomoc.
Literatura cytowana
Basińska, M. A. (2021). Syndrom demoralizacji w zmaganiu się z chorobą: rozumienie, kształtowanie się i pomiar. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Basińska, M. A., Woźniewicz, A. (2014). Psychologiczne czynniki oddziałujące na stan somatyczny – metoda pomiaru. Przegląd Lekarski, 71(6), 328–333.
Basińska, M. A., Woźniewicz, A. (2021). Kryteria Diagnostyczne dla Badań Psychosomatycznych - wersja zrewidowana (DCPR-R) Giovanniego Favy z zespołem. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 21(2), 121–127.
Carrozzino, D., Patierno, C., Guidi, J., Berrocal Montiel, C., Cao, J., Charlson, M. E., Christensen, K. S., Concato, J., De Las Cuevas, C., de Leon, J., Eöry, A., Fleck, M. P., Furukawa, T. A., Horwitz, R. I., Nierenberg, A. A., Rafanelli, C., Wang, H., Wise, T. N., Sonino, N., & Fava, G. A. (2021). Clinimetric Criteria for Patient-Reported Outcome Measures. Psychotherapy and psychosomatics, 90(4), 222–232.
https://doi.org/10.1159/000516599
de Figueiredo, J. M. (2013). Distress, demoralization and psychopathology: Diagnostic boundaries. The European Journal of Psychiatry, 27(1), 61–73. https://doi:10.4321/s0213-61632013000100008
Engel, G. L. (1977). The need for a new medical model: a challenge for biomedicine. Science (New York, N.Y.), 196(4286), 129–136. https://doi.org/10.1126/science.847460
Fava, G. A. (2022). Clinimetric Integration of Diagnostic Criteria for a Personalized Psychiatry. Psychotherapy and psychosomatics, 91(6), 373–381.
https://doi.org/10.1159/000527493
Fava, G. A., & Guidi, J. (2023). Clinical Characterization of Demoralization. Psychotherapy and psychosomatics, 92(3), 139–147. https://doi.org/10.1159/000530760
Fava, G. A., & Rafanelli, C. (2019). Iatrogenic Factors in Psychopathology. Psychotherapy and psychosomatics, 88(3), 129–140. https://doi.org/10.1159/000500151
Fava, G. A., Carrozzino, D., Lindberg, L., & Tomba, E. (2018). The Clinimetric Approach to Psychological Assessment: A Tribute to Per Bech, MD (1942-2018). Psychotherapy and psychosomatics, 87(6), 321–326. https://doi.org/10.1159/000493746
Fava, G. A., Cosci, F., & Sonino, N. (2017). Current Psychosomatic Practice. Psychotherapy and psychosomatics, 86(1), 13–30. https://doi.org/10.1159/000448856
Fava, G. A., Freyberger, H. J., Bech, P., Christodoulou, G., Sensky, T., Theorell, T., & Wise, T. N. (1995). Diagnostic criteria for use in psychosomatic research. Psychotherapy and psychosomatics, 63(1), 1–8. https://doi.org/10.1159/000288931
Fava, G. A., McEwen, B. S., Guidi, J., Gostoli, S., Offidani, E., & Sonino, N. (2019). Clinical characterization of allostatic overload. Psychoneuroendocrinology, 108, 94–101. https://doi.org/10.1016/j.psyneuen.2019.05.028
Fava, G. A., Sonino, N., Aron, D. C., Balon, R., Berrocal Montiel, C., Cao, J., Concato, J., Eory, A., Horwitz, R. I., Rafanelli, C., Schnyder, U., Wang, H., Wise, T. N., Wright, J. H., Zipfel, S., & Patierno, C. (2024). Clinical Interviewing: An Essential but Neglected Method of Medicine. Psychotherapy and psychosomatics, 93(2), 94–99.
https://doi.org/10.1159/000536490
Feinstein, A. R. (1970). The pre-therapeutic classification of co-morbidity in chronic disease. Journal of chronic diseases, 23(7), 455–468. https://doi.org/10.1016/0021-9681(70)90054-8
Guidi, J., & Fava, G. A. (2022). The Clinical Science of Euthymia: A Conceptual Map. Psychotherapy and psychosomatics, 91(3), 156–167. https://doi.org/10.1159/000524279
Guidi, J., Lucente, M., Sonino, N., & Fava, G. A. (2021). Allostatic Load and Its Impact on Health: A Systematic Review. Psychotherapy and psychosomatics, 90(1), 11–27.
https://doi.org/10.1159/000510696
Romaniello, C., Romanazzo, S., & Cosci, F. (2023). Clinimetric properties of the diagnostic criteria for psychosomatic research among the elderly. Clinical psychology & psychotherapy, 30(3), 611–619. https://doi.org/10.1002/cpp.2822
Sauer-Zavala, S., Gutner, C. A., Farchione, T. J., Boettcher, H. T., Bullis, J. R., & Barlow,
D. H. (2017). Current Definitions of "Transdiagnostic" in Treatment Development: A Search for Consensus. Behavior therapy, 48(1), 128–138. https://doi.org/10.1016/j.beth.2016.09.004
Woźniewicz, A., & Cosci, F. (2023). Clinical utility of demoralization: A systematic review of the literature. Clinical psychology review, 99, 102227.
https://doi.org/10.1016/j.cpr.2022.102227
[1] Warto wspomnieć, że nie wszyscy badacze tego konstruktu zgadzają się z terminem jednego miesiąca. Zdania w tym obszarze są podzielone. Szersze omówienie znajduje się w monografii Małgorzaty Basińskiej, 2021.
Załącznik
Wywiad DCPR-R
Tabela 1
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: Obecność conajmniej jednego aktualnego, możliwego do zidentyfikowania źródła dystresu w postaci ostatnich wydarzeń życiowych i/lub przewlekłego stresu; stresor jest oceniany jako obciążający lub przekraczający indywidualne możliwości radzenia sobie osoby, gdy jego charakter |
A1. W ciągu ostatnich 12 miesięcy, □ Czy członek Pana/i rodziny lub ktoś Panu/i bliski zmarł? □ Czy Pan/i rozwiódł/a lub rozstał/a się z partnerem? □ Czy zmienił/a Pan/i pracę? □ Czy przeprowadził/a się Pan/i? □ Czy miał/a Pan/i poważne trudności finansowe? □ Czy miał/a Pan/i problemy □ Czy rozpoczął/a Pan/i nowy związek? □ Czy odczuwał/a Pan/i presję □ Czy nie dogadywał/a się Pan/i ze współpracownikami? □ Czy był/a Pan/i ofiarą zastraszania, nękania lub ostrych nacisków ze strony innych osób? □ Czy nie dogadywał/a Pan/i się □ Czy odczuwał/a Pan/i napięcie □ Czy przynajmniej jeden członek Pana/i rodziny był poważnie chory? □ INNE |
||
|
JEŚLI NIE, PRZEJDŹ DO LĘKU O ZDROWIE |
|||
|
A2. Czy miał/a Pan/i poczucie, że życie oczekuje od Pana/i zbyt wiele? |
TAK |
NIE |
|
|
Kryterium B: Stresor jest związany z jedną lub więcej z 3 następujących cech, które wystąpiły w okresie 6 miesięcy od pojawienia się stresora: (1) Co najmniej 2 z następujących symptomów: trudności z zasypianiem, niespokojny sen, wczesne wybudzanie się, brak energii, zawroty głowy, uogólniony lęk, drażliwość, smutek, utrata morale (demoralizacja) (2) Znaczne pogorszenie funkcjonowania zadowowego lub społecznego (3) Znaczne trudności |
B1. W ciągu 6 miesięcy od pojawienia się (NAZWA STRESORA), □ Czy zasypianie zajmowało Panu/i dużo czasu? □ Czy budził/a się Pan/i wiele razy □ Czy budził/a się Pan/i zbyt wcześnie i nie mógł/a ponownie zasnąć? □ Czy czuł/a się Pan/i zmęczony/a, bez energii? □ Czy miał/a Panu/i zachwiania równowagi, zawroty głowy? □ Czy był/a Pan/i zdenerwowany/a lub doświadczał/a lęku? □ Czy czuł/a się Pan/i rozdrażniony/a? □ Czy czuł/a się Pan/i smutny/a lub przygnębiony/a? □ Czy doświadczył/a Pan/i utraty sił do życia (demoralizacji)? |
TAK |
NIE |
|
B2. Czy miał Pan/i problemy i/lub trudności w pracy, w domu lub |
TAK |
NIE |
|
|
B3. Czy czuł/a się Pan/i przytłoczony wymaganiami codziennego życia? |
TAK |
NIE |
|
|
Diagnoza PRZECIĄŻENIE ALLOSTATYCZNE A1 = TAK + A2 = TAK + B1 i/lub B2 i/lub B3 = TAK TAK NIE |
|||
Tabela 2
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: Ogólne martwienie się z powodu choroby, bólu A1. Czy martwi się Pan/i o swoje zdrowie? TAK NIE Jeśli cierpi Pan/i z powodu typowych dolegliwości (np. przeziębienie, ból głowy) czy obawia się Pan/i, że mogą one rozwinąć się w poważną chorobę? TAK NIE TAK na oba pytania NIE |
|||
|
JEŚLI NIE, PRZEJDŹ DO MORBOFOBII |
|||
|
A2. Czy martwił/a się Pan/i z tego powodu w ciągu ostatnich 6 miesięcy? |
TAK |
NIE |
|
|
Kryterium B: Zmartwienia i obawy ładwo poddają się właściwemu medycznemu oddziaływaniu/uspojojeniu, chociaż nowe mogą pojawić się po jakimś czasie. |
B1. Jeśli lekarz podaje Panu/i medyczne wyjaśnienie, że nie cierpi Pan/i na żadną chorobę i jest zdrowy/a, to czy ufa mu Pan/i? |
TAK |
NIE |
|
Diagnoza LĘK O ZDROWIE A1 = TAK + A2 = TAK + B1 = TAK TAK NIE |
|||
Tabela 3
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: Trwałe, nieuzasadnione obawy przed cierpieniem na konkretną chorobę (np. AIDS, rak). Obawy utrzymują się pomimo odpowieniego badania medycznego oraz rozwiania wątpliwości |
A1. Czy obawia się Pan/i, że cierpi |
TAK |
NIE |
|
JEŚLI NIE, PRZEJDŹ DO HIPOCHONDRII |
|||
|
Kryterium B: Obawy przejawiają się raczej |
B1. Czy kiedykolwiek doświadczył/a Pan/i ostrego, silnego lęku lub ataku paniki, ponieważ był/a Pan/i przerażony/a z powodu możliwości wystąpienia poważnej choroby? |
TAK |
NIE |
|
Kryterium C: Powód obaw nie zmienia się w czasie, |
C1. Czy doświadcza Pan/i tego lęku dłużej niż 6 miesięcy? |
TAK |
NIE |
|
Diagnoza MORBOFOBIA A1 = TAK + B1 = TAK + C1 = TAK TAK NIE |
|||
Tabela 4
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: Obawy lub przekonanie, że cierpi się na poważną chorobę oparte na podstawie błędnej interpretacji doznań z ciała |
A1. Czy często martwi się Pan/i, że może mieć poważną chorobę, której Pana/i lekarz nie był w stanie zdiagnozować? |
TAK |
NIE |
|
JEŚLI NIE, PRZEJDŹ DO TANATOFOBII |
|||
|
Kryterium B: Obawy utrzymują się pomimo odpowiedniej diagnozy medycznej oraz rozwiania wątpliwości i uspokojenia przez lekarza, pacjent miał możliwość dyskusji |
B1. Czy wierzy Pan/i lekarzowi, gdy po badaniu mówi, że nie cierpi Pan/i na chorobę somatyczną? |
TAK |
NIE |
|
Kryterium C: Czas trwania tych obaw wynosi conajmniej 6 miesięcy |
C1. Czy doświadczył/a Pan/i tych obaw przez conajmniej 6 miesięcy? |
TAK |
NIE |
|
Kryterium D: Te obawy powodują znaczny dystres i/lub negatywnie wpływają na funkcjonowanie społeczne i zawodowe |
D1. Czy te obawy powodują znaczny dystres i/lub negatywnie wpływają na funkcjonowanie społeczne lub wydajność w pracy? |
TAK |
NIE |
|
Diagnoza HIPOCHONDRIA A1 = TAK + B1 = TAK + C1 = TAK + D1 = TAK TAK NIE |
|||
Tabela 5
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: W ciągu ostatnich 6 miesięcy, wystąpiły co najmniej 2 ataki dotyczące zbliżającej się śmierci lub przekonania, że wkrótce się umrze. Nie wystąpiły ani zagrażająca sytuacja, ani realne niebezpieczeństwo. Lekarz dokonał odpowiedniej oceny sytuacji i podał zalecenia, których należy przestrzegać (jeśli istnieją), zapewnił możliwość dyskusji |
A1. Czy w ciągu ostatnich 6 miesięcy doświadczył/a Pan/i co najmniej 2 ataków poczucia zbliżającej się śmierci lub przekonania, że niedługo Pan/i umrze, mimo że nie był/a Pan/i w zagrażającej sytuacji lub realnym niebezpieczeństwie? |
TAK |
NIE |
|
JEŚLI NIE, PRZEJDŹ DO ZAPRZECZANIA CHOROBIE |
|||
|
A2. Czy rozmawiał/a Pan/i o tym ze swoim lekarzem? |
TAK |
NIE |
|
|
A3. Czy lekarz jasno wytłumaczył sytuację medyczną, i w razie potrzeby, podał zalecenia, które należy przestrzegać? |
TAK |
NIE |
|
|
Kryterium B: Wyraźny |
B1. Czy obawia się Pan/i informacji, które przypominają Panu/i o śmierci (np. pogrzeby, nekrologi)? |
TAK |
NIE |
|
B2. Czy unika Pan/i jakichkolwiek sytuacji, które przypominają Panu/i |
TAK |
NIE |
|
|
B3. Czy odczuwa Pan/i niepokój, gdy ma do czynienia z sytuacjami przypominającymi o śmierci? |
TAK |
NIE |
|
|
Kryterium C: Unikanie, oczekiwany niepokój |
C1. Czy Pana/i unikanie, lęk i stres znacząco pogarszają funkcjonowanie społeczne lub wydajność w pracy? |
TAK |
NIE |
|
Diagnoza TANATOFOBIA A1 = TAK + A2 = TAK + A3 = TAK + B1 = TAK + B2 = TAK + B3 = TAK + C1 = TAK TAK NIE |
|||
Tabela 6
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: Utrzymujące się zaprzeczanie somatycznym zaburzeniom i konieczności leczenia (np. nieprzestrzeganie zaleceń, zwlekanie z poszukiwaniem opieki medycznej |
A1. Czy kiedykolwiek zaniedbał/a Pan/i poważne objawy choroby, |
TAK |
NIE |
|
A2. Gdy lekarz mówi, że jest Pan/i chory/a i przepisuje leki, zaleca odpowiednią dietę lub określoną aktywność fizyczną, czy stosuje się Pan/i do tych zaleceń lekarskich? |
TAK |
NIE |
|
|
JEŚLI A1=NIE i A2=TAK, PRZEJDŹ DO UPORCZYWYCH SOMATYZACJI |
|||
|
Kryterium B: Pacjent został adekwatnie poinformowany o swojej sytuacji medycznej i dostał zalecenia, których powiniem przestrzegać (jeśli była potrzeba), miał możliwość dyskusji i wyjaśnienia |
B1. Czy lekarz powiedział Panu/i, że cierpi Pan/i na chorobę somatyczną oraz jasno wytłumaczył sytuację medyczną i podał zalecenia, których należy przestrzegać? |
TAK |
NIE |
|
Diagnoza ZAPRZECZANIE CHOROBIE A1 = TAK + A2 = NIE + B1 = TAK TAK NIE |
|||
Tabela 7
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: Funkcjonalne zespoły medyczne (fibromialgia, przewlekłe zmęczenie, zaburzenia motoryki przełyku, niestrawność czynnościowa, zespół jelita drażliwego, atypowy ból w klatce piersiowej, nadreaktywny pęcherz moczowy) których czas trwania przekracza 6 miesięcy, powodując dystres, i/lub poszukiwanie opieki medycznej, i/lub powodując pogorszenie jakości życia |
A1. Czy kiedykolwiek cierpiał/a Pan/i, przez dłużej niż 6 miesięcy z powodu przynajmniej jednego z zaburzeń, które wymienię? □ Ból mięśni i mrowienie? □ Przewlekłe zmęczenie? □ Choroba refluksowa przełyku, odbijanie, trudności z połykaniem? □ Bóle żołądka z pieczeniem, wzdęciem lub spowolnione trawienie? □ Zaparcie lub biegunka, bóle brzuszne, gazy? □ Ból w klatce piersiowej? □ Trudności z oddychaniem? □ Częste oddawanie moczu, naglące parcie na mocz? |
TAK |
NIE |
|
JEŚLI NIE, PRZEJDŹ DO OBJAWY KONWERSJI |
|||
|
A2. Czy lekarz znalazł określoną przyczynę medyczną lub konkretny czynnik wyjaśniający te zaburzenia? |
TAK |
NIE |
|
|
A3. Czy te problemy wywołały |
TAK |
NIE |
|
|
A4. Czy szukał/a Pan/i opieki medycznej? |
TAK |
NIE |
|
|
A5. Czy te zaburzenia wpłynęły na pogorszenie jakości Pana/i życia? |
TAK |
NIE |
|
|
Kryterium B: Objawy pobudzenia autonomicznego z udziałem innych organów |
B1. Czy kiedykolwiek cierpiał/a Pan/i, przez dłużej niż 6 miesięcy z powodu przynajmniej jednego z objawów, które wymienię? □ Palpitacja, kołatanie serca, przyspieszone tętno? □ Drgawki lub drżenia □ Uderzenia gorąca □ Pocenie się □ Suchość w ustach □ Hiperwentylacja □ Zawroty głowy □ Mdłości □ Inne |
TAK |
NIE |
|
B2. Jeśli zażył/a Pan/i leki na te dolegliwości, czy spowodowały one kłopotliwe skutki uboczne? TAK NIE Lub czy czuł/a Pan/i się gorzej? TAK NIE |
TAK |
NIE |
|
|
Diagnoza UPORCZYWE SOMATYZACJE A1 = TAK + A2 = NIE + A3 i/lub A4 i/lub A5 = TAK + B1 i/lub B2 = TAK TAK NIE |
|||
Tabela 8
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: Jeden lub więcej sympom lub deficyt wpływający na dowolne ruchy i funkcje sensoryczne, charakteryzujące się: brakiem anatomicznego lub fizjologicznego uzasadnienia, i/lub brakiem oczekiwanych objawów fizycznych lub wyników badań labolatoryjnych, i/lub niespójnymi objawami klinicznymi. Jeśli autonomiczne pobudzenie lub uporczywe objawy płynące z ciała są obecne, to objawy konwersji powinny być widoczne i powodować dystres i/lub poszukiwanie opieki medycznej i/lub obniżoną jakość życia. |
A1. Czy kiedykolwiek występowały □ Zaburzenia równowagi? □ Miejscowy paraliż lub osłabienie? □ Utrata głosu? □ Trudności z połykaniem lub spożywaniem pokarmów? □ Podwójne widzenie? □ Utrata wzroku? |
TAK |
NIE |
|
JEŚLI NIE, PRZEJDŹ DO REAKCJI ROCZNICOWEJ |
|||
|
A2. Czy te trudności wywołały |
TAK |
NIE |
|
|
A3. Czy szukał/a Pan/i pomocy medycznej? |
TAK |
NIE |
|
|
A4. Czy te zaburzenia wpłynęły na pogorszenie jakości Pana/i życia? |
TAK |
NIE |
|
|
Kryterium B: Odpowiednia diagnoza medyczna nie ujawniła zmian organicznych odpowiedzialnych za uskarżanie się na dolegliwości fizyczne. |
B1. Czy po odpowiednim badaniu medycznym, lekarz znalazł konkretną medyczną przyczynę lub określony czynnik wyjaśniający Pana/i objawy? |
TAK |
NIE |
|
Kryterium C: Co najmniej 2 z wymienionych cech powinny być obecne: (1) Ambiwalencja (2) Cechy osobowości histrionicznej (np. barwne (3) gwałtowność objawów powodowana jest przez stres psychologiczny (pacjent nie jest świadomy tego związku) (4) Historia podobnych fizycznych objawów doświadczanych przez pacjenta lub zaobserwowanych u kogoś innego, lub życzona komuś innemu |
C1. CZY PACJENT PRZEJAWIA AMBIWALENTNY STOSUNEK CO DO OBJAWÓW? |
TAK |
NIE |
|
C2. CZY PACJENT PRZEJAWIA CECHY OSOBOWOŚCI HISTRIONICZNEJ? |
TAK |
NIE |
|
|
C3. Czy jakiekolwiek konkretne wydarzenie miało miejsce przed pojawieniem się tych objawów? |
TAK |
NIE |
|
|
C4. Czy kiedykolwiek miał/a Pan/i takie same objawy w przeszłości? |
TAK |
NIE |
|
|
C5. Czy obserwował/a Pan/i takie same objawy u bliskich osób? |
TAK |
NIE |
|
|
Diagnoza OBJAWY KONWERSJI A1 = TAK + A2 i/lub A3 i/lub A4 = TAK + B1 = NIE + co najmniej 2 cechy C1 = TAK C2 = TAK C3 = TAK C4 = TAK C5 = TAK TAK NIE |
|||
Tabela 9
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: Objawy pobudzenia autonomicznego (np. kołatanie serca, drgawki, uderzenia gorąca, pocenie się) lub funkcjonalne zespoły medyczne (np. zespół jelita drażliwego, fibromialgia, ból w klatce piersiowej) lub objawy konwersji powodujące dystres, i/lub poszukiwanie opieki medycznej, i/lub obniżoną jakość życia. |
A1. OBJAWY POBUDZENIA AUTONOMICZNEGO LUB FUNKCJONALNE ZESPOŁY MEDYCZNE, LUB OBJAWY KONWERSJI SĄ OBECNE (ZAPYTAJ O TE OBJAWY JEŚLI NIE ZOSTAŁY WCZEŚNIEJ ZDIAGNOZOWANE) |
TAK |
NIE |
|
A2. Czy te trudności wywołały |
TAK |
NIE |
|
|
A3. Czy szukał/a Pan/i pomocy medycznej? |
TAK |
NIE |
|
|
A4. Czy te zaburzenia wpłynęły na pogorszenie jakości Pana/i życia? |
TAK |
NIE |
|
|
JEŚLI NIE, PRZEJDŹ DO OBJAWÓW SOMATYCZNYCH WTÓRNYCH DO ZABURZENIA PSYCHICZNEGO |
|||
|
Kryterium B: Odpowiednia diagnoza medyczna nie ujawniła zmian organicznych odpowiedzialnych za objawy fizyczne. |
B1. Czy po odpowiednim badaniu medycznym, lekarz znalazł konkretną medyczną przyczynę lub określony czynnik wyjaśniający Pana/i objawy? |
TAK |
NIE |
|
Kryterium C: Objawy wystąpiły, kiedy pacjent osiągnął wiek, lub z okazji rocznicy, kiedy u rodzica lub bardzo bliskiego członka rodziny wykryto zagrażającą życiu chorobę i/lub któraś |
C1. Czy pamięta Pan/i, by te objawy wystąpiły w czasie ważnej dla Pana/i daty, lub w tym samym wieku, z tych osób zmarła? |
TAK |
NIE |
|
Diagnoza REAKCJA ROCZNICOWA A1 = TAK + A2 i/lub A3 = TAK i/lub A4 = TAK + B1 = NIE + C1 = TAK TAK NIE |
|||
Tabela 10
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: Somatyczne objawy powodujące dystres i/lub poszukiwanie pomocy medycznej i/lub obniżenie jakości życia. |
A1. OBJAWY POBUDZENIA AUTONOMICZNEGO LUB FUNKCJONALNE ZESPOŁY MEDYCZNE, LUB OBJAWY KONWERSJI SĄ OBECNE (ZAPYTAJ O TE OBJAWY JEŚLI NIE ZOSTAŁY WCZEŚNIEJ ZDIAGNOZOWANE) |
TAK |
NIE |
|
A2. Czy te trudności wywołały |
TAK |
NIE |
|
|
A3. Czy szukał/a Pana/i pomocy medycznej? |
TAK |
NIE |
|
|
A4. Czy te zaburzenia wpłynęły na pogorszenie jakości Pana/i życia? |
TAK |
NIE |
|
|
JEŚLI NIE, PRZEJDŹ DO UTRATY MORALE (z ang. DEMORALIZACJI) |
|||
|
Kryterium B: Odpowiednia diagnoza medyczna nie ujawniła zmian organicznych odpowiedzialnych za skargi na dolegliwości fizyczne. |
B1. Czy po odpowiednim badaniu medycznym lekarz znalazł konkretną medyczną przyczynę lub określony czynnik wyjaśniający Pana/i objawy? |
TAK |
NIE |
|
Kryterium C: Zaburzenie psychiczne (które w swoich przejawach zawiera objawy somatyczne) poprzedziło wystąpienie objawów somatycznych (np. zesół lęku napadowego poprzedzający objawy kardiologiczne) |
C1. ZABURZENIE PSYCHICZNE ZOSTAŁO LUB MOŻE ZOSTAĆ ZDIAGNOZOWANE U PACJENTA |
TAK |
NIE |
|
C2. ZABURZENIE PSYCHICZNE POPRZEDZIŁO WYSTĄPIENIE FUNKCJONALNYCH OBJAWÓW SOMATYCZNYCH |
TAK |
NIE |
|
|
Diagnoza OBJAWY SOMATYCZNE WTÓRNE DO ZABURZENIA PSYCHICZNEGO A1 = TAK + A2 i/lub A3 i/lub A4 = TAK + B1 = NIE + C1 = TAK + C2 = TAK TAK NIE |
|||
Tabela 11
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: stan uczuciowy charakteryzujący się spostrzeniem siebie, jako niezdolnego do poradzenia sobie z niektórymi naglącymi problemami i/lub brakiem odpowiedniego wsparcia ze strony innych (bezradność). Osoba zachowuje zdolność do reagowania. |
A1. Czy czuje Pan/i spadek sił do życia (demoralizacja) lub zniechęcenie, z powodu naglącego problemu, z którym nie jest Pan/i w stanie sobie poradzić? |
TAK |
NIE |
|
A2. Czy to poczucie spadku sił lub zniechęcenia występują, ponieważ nie otrzymuje Pan/i odpowidniego wsparcia od przyjaciół i/lub rodziny? |
TAK |
NIE |
|
|
JEŚLI NIE, PRZEJDŹ DO STANU DRAŻLIWOŚCI (IRYTACJI) |
|||
|
A3. CZY PACJENT ZACHOWUJE ZDOLNOŚĆ DO REAGOWANIA (NP. WCIĄŻ PRZEJAWIA INICJATYWĘ, JEST W STANIE WYKONYWAĆ CONAJMNIEJ CZĘŚĆ CODZIENNYCH OBOWIĄZKÓW NA ZADOWALAJĄCYM POZIOMIE) |
TAK |
NIE |
|
|
Kryterium B: Ten stan uczuciowy przedłuża się |
B1. Czy czuje się Pan/i tak przez dłużej niż 1 miesiąc? |
TAK |
NIE |
|
Diagnoza DEMORALIZACJA / UTRATA MORALE A1 i/lub A2 = TAK + A3 = TAK + B1 = TAK TAK NIE |
|||
Tabela 12
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium C: Stan uczuciowy charakteryzujący się świadomością odniesienia porażki |
C1. Czy czuje Pan/i, że odniósł/a porażkę w spełnieniu swoich oczekiwań bądź oczekiwań innych osób (dotyczących pracy, rodziny, społecznego i/lub ekonomicznego statusu)? |
TAK |
NIE |
|
C2. Czy uważa Pan/i, że nie ma rozwiązań dla aktualnych problemów i trudności? |
TAK |
NIE |
|
|
Diagnoza DEMORALIZACJA / UTRATA MORALE Z BEZNADZIEJNOŚCIĄ C1 = TAK + C2 = TAK oprócz spełnienia kryteriów diagnozy syndromu demoralizacji / utraty morale TAK NIE |
|||
Tabela 13
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: Stan uczuciowy charakteryzujący się drażliwością, który może być doświadczany jako krótkie epizody |
A1. Kiedy czuje się Pan/i poirytowany/a (krótkie bądź długie epizody, od czasu do czasu bądź trwale), czy musi Pan/i zwiększyć wysiłek by się kontrolować? |
TAK |
NIE |
|
A2. Czy często miewa Pan/i niekontrolowane wybuchowe wypowiedzi lub zachowania (krzyczenie, trzaskanie drzwiami, uderzanie pięściami w stół)? |
TAK |
NIE |
|
|
JEŚLI NIE, PRZEJDŹ DO WZORU ZACHOWANIA A |
|||
|
Kryterium B: Doświadczenie drażliwości zawsze jest nieprzyjemne, |
B1. Czy po takim wybuchowym zachowaniu nadal czuje się Pan/i źle? |
TAK |
NIE |
|
Diagnoza STAN DRAŻLIWOŚCI (IRYTACJI) A1 i/lub A2 = TAK + B1 = TAK TAK NIE |
|||
Tabela 14
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: Co najmniej 5 z 9 wymienionych cech powinny być obecne: 1. nadmierne zaangażowanie w pracę i inne działania podlegające terminom 2. stałe i wszechobecne poczucie presji czasu 3. okazywanie cech ekspresji motorycznej (szybka, wybuchowa mowa, nagłe ruchy ciała, napinanie mięśni twarzy, gestykulacja) wskazujące na poczucie bycia pod presją czasu 4. wrogość i cynizm 5. irytacja/drażliwość 6. tendencja do przyspieszonej aktywności fizycznej 7. tendencja do przyspieszonej aktywności umysłowej 8. silna potrzeba osiągnięć 9. znaczna postawa rywalizacji |
A1. Czy często zostaje Pan/i w pracy po godzinach, żeby skończyć dane zadania w terminie, za które czuje się Pan/i szczególnie odpowiedzialny/a? |
TAK |
NIE |
|
A2. Czy często ma Pan/i silne poczucie presji czasu, by zakończyć rozpoczęte działania (zarówno |
TAK |
NIE |
|
|
A3. CZY PACJENT MÓWI SZYBKO, WYBUCHOWO, WYKONUJE NAGŁE RUCHY CIAŁA, NAPINA MIĘŚNIE TWARZY I GESTYKULUJE? |
TAK |
NIE |
|
|
A4. Czy gdy odczuwa Pan/i presję czasu, czy staje się Pan/i agresywna/y wobec otaczających osób? |
TAK |
NIE |
|
|
A5. Czy często czuje się Pan/i poirytowany/a? |
TAK |
NIE |
|
|
A6. Czy ma Pan/i tendencje do dość szybkiego chodzenia, poruszania się, działania i gestykulowania? |
TAK |
NIE |
|
|
A7. Czy czuje Pan/i, że ma wiele pomysłów i myśli w tym samym czasie? |
TAK |
NIE |
|
|
A8. Czy czuje Pan/i, że jest bardzo ambitny/a w pracy, pragnie sukcesów |
TAK |
NIE |
|
|
A9. Czy czuje Pan/i, że rywalizuje |
TAK |
NIE |
|
|
Diagnoza WZÓR ZACHOWANIA A Co najmniej 5 cech od A1 do A9 = TAK TAK NIE |
|||
Tabela 15
| Kryterium | Pytanie / obserwacja | TAK | NIE |
|---|---|---|---|
|
Kryterium A: Co najmniej 3 z 6 wymienionych cech powinny być obecne: 1. niezdolność do użycia odpowiednich słów, aby opisać emocje 2. tendencja do opisywania szczegółów zamiast uczuć (np. okoliczności towarzyszące wydarzeniu 3. brak bujnej fantazji 4. treść myśli związana raczej ze światem zewnętrznym niż z fantazjami lub emocjami 5. nieświadomość typowych reakcji somatycznych, które towarzyszą doświadczeniu różnych uczuć 6. okazjonalne, ale gwałtowne i często nieodpowiednie wybuchy zachowań afektywnych |
A1. Gdy doświadcza Pan/i czegoś złego lub dobrego, czy potrafi Pan/i opisać swoje emocje (zniesmaczenie, radość, smutek, zmartwienie, złość)? |
TAK |
NIE |
|
A2. Gdy przeżywa Pan/i złe lub dobre zdarzenia, czy jest Pan/i w stanie rozmawiać o swoich uczuciach? |
TAK |
NIE |
|
|
A3. Czy często Pan/i marzy i pozwala sobie na fantazjowanie? |
TAK |
NIE |
|
|
A4. Czy Pana/i myśli częściej koncentrują się na tym, co dzieje się wokół Pana/i niż na stanach wewnętrznych (fantazjach |
TAK |
NIE |
|
|
A5. Kiedy doświadcza Pan/i silnych emocji czy jest Pan/i świadomy/a powiązanych z nimi reakcji fizycznych (np. bóle brzucha)? |
TAK |
NIE |
|
|
A6. Czy kiedykolwiek doznał/a Pan/i sporadycznych, ale gwałtownych wybuchów gniewu, płaczu lub radości, które były nieadekwatne do sytuacji, odmienne od Pana/i typowego zachowania? |
TAK |
NIE |
|
|
Diagnoza ALEKSYTYMIA Co najmniej 3 cechy A1 = NIE A2 = NIE A3 = NIE A4 = TAK A5 = NIE A6 = TAK TAK NIE |
|||
Data wpłynięcia: 2 września 2025
Data wpłynięcia po poprawkach: 14 listopada 2025
Data zatwierdzenia tekstu do druku: 2 grudnia 2025
[1] Zachowania przeciwfobowe.