Karolina Szatkowska, Klaudia Mamełka Blaski i cienie pomagania, czyli wtórna traumatyzacja i wtórny wzrost potraumatyczny wśród przedstawicieli różnych grup zawodowych – przegląd narzędzi

Wprowadzenie

Wśród wielu zawodów związanych z pracą z drugim człowiekiem, część nazywana jest zawodami pomocowymi, gdzie szczególną rolę odgrywa relacja między osobą udzielającą pomocy a jej odbiorcą. Należy do nich m.in. praca psychologów, terapeutów, lekarzy, pielęgniarek, ratowników medycznych, policjantów czy pracowników socjalnych. Towarzyszenie pacjentom i osobom doznającym cierpienia staje się w pewien sposób ich zawodową codziennością. Z jednej strony pełnienie roli pomocowej wiąże się z nadawaniem sensu, poczuciem spełnienia zawodowego i budowaniem znaczących relacji międzyludzkich. Z drugiej jednak strony, długotrwała ekspozycja na doświadczenia traumatyczne, cierpienie i bezradność innych może generować poważne konsekwencje (Figley, 1995, 2002).

Jednym z negatywnych skutków towarzyszenia osobom przeżywającym zdarzenia traumatyczne jest zjawisko wtórnego stresu traumatycznego (ang. secondary traumatic stress, STS). Odnosi się ono do stanu, w którym osoby pomagające jednostkom po traumie same zaczynają przejawiać symptomy zbliżone do zaburzeń potraumatycznych (APA, 2013). Mogą one obejmować m.in. intruzywne wspomnienia, unikanie bodźców kojarzących się z traumą, wzmożoną czujność, zaburzenia snu, a także poczucie bezradności. Pomimo braku bezpośredniego doświadczenia traumy, to odczuwanie empatycznego zaangażowania w przeżycia drugiego człowieka stanowić może o procesie wtórnej traumatyzacji (Figley, 1995). Jednakże praca z osobami cierpiącymi oraz przeżywającymi traumatyczne wydarzenia może sprzyjać również pozytywnym konsekwencjom (Cohen i Collens, 2013). Wyniki badań wskazują, że część specjalistów, pomimo obciążającej pracy pomocowej, przejawia wtórny wzrost potraumatyczny (ang. secondary posttraumatic growth, SPG; Ogińska-Bulik i Juczyński, 2010). Zjawisko to odnosi się do pozytywnych zmian w zakresie postrzegania siebie, innych ludzi i świata, jakie mogą pojawić się u profesjonalistów w wyniku obcowania z ludzką siłą, odpornością i zdolnością do przezwyciężania kryzysów i powrotu do równowagi psychofizycznej (Tedeschi i Calhoun, 1996; Linley i Joseph, 2004). O takim wzroście świadczyć mogą: pogłębione poczucie sensu życia, rozwój mądrości życiowej i rozwój duchowy, dojrzalsze relacje interpersonalne czy wzmocnienie poczucia skuteczności w pracy zawodowej (Cohen i Collens, 2013; Ogińska-Bulik i Juczyński, 2010).

Zrozumienie obydwu procesów – wtórnego stresu traumatycznego i wtórnego wzrostu potraumatycznego – wydaje się kluczowe zarówno z perspektywy jednostkowej, jak i instytucjonalnej oraz społecznej. Zaniedbywanie swojej kondycji psychicznej przez osoby profesjonalnie zajmujące się pomaganiem może prowadzić do wypalenia zawodowego, a w konsekwencji do obniżenia jakości świadczonych usług (Kristensen i in., 2005). Z drugiej strony, budowanie i wzmacnianie zasobów sprzyjających wtórnemu wzrostowi może stanowić istotny element profilaktyki i budowania odporności psychicznej w środowiskach szczególnie narażonych na obcowanie z cierpieniem i traumą osób wspieranych (Joseph i Linley, 2005).

W niniejszym artykule dokonano przeglądu dostępnych narzędzi badawczych służących do pomiaru obu omawianych zjawisk wśród przedstawicieli różnych grup zawodowych. Analiza dostępnych metod diagnostycznych, wraz z uwzględnieniem ich mocnych i słabych stron, stanowi niezbędny krok w kierunku rzetelnego diagnozowania problemu oraz wdrażania skutecznych programów wsparcia i interwencji dla osób wykonujących zawody pomocowe.

Wtórny stres potraumatyczny

Wtórny stres traumatyczny, inaczej wtórna traumatyzacja jest procesem, w którym osoby profesjonalnie udzielające wsparcia ludziom dotkniętym traumą czy doświadczającym cierpienia, zaczynają przejawiać objawy zbliżone do zaburzeń stresu pourazowego (PTSD), mimo że same nie uczestniczyły bezpośredniego w zdarzeniu traumatycznego (APA, 2013; Figley, 1995). Kluczowym elementem mechanizmu tego zjawiska jest empatyczne zaangażowanie w zawodową relację pomocową. Zdaniem Figleya (2002), intensywne współodczuwanie emocji doświadczanych przez osobę wspieraną prowadzi do częściowego uwewnętrznienia jej przeżyć, co z kolei może wywoływać symptomy zbliżone klinicznie do PTSD. Profesjonaliści wspierający osoby straumatyzowane mogą – w wyniku prowadzenia procesu pomocowego – doświadczyć zachwiania równowagi psychofizycznej (Kubacka-Jasiecka, 2010). Warto zauważyć, że mechanizm ujawnienia się STS u jednostki można wyjaśniać różnymi teoriami (Ogińska-Bulik i Juczyński, 2020).

Jedną z koncepcji wyjaśniających wtórny stres traumatyczny jest model transmisji traumy (ang. Trauma Transmission Model, TTM) autorstwa Figleya (1995). Autor zakłada, że transmisja traumy przebiega niejako w dwóch procesach. Pierwszy dotyczy kształtowania się stresu współczuciem, pojawiającym się z wyniku reakcji empatycznych wynikających z posiadanych zdolności empatycznych, przejawianego zaangażowania i empatycznej troski. Drugi zaś, pozwala zrozumieć, jak odczuwany stres przekształca się w zmęczenie współczuciem. W procesie tym istotną rolę odgrywają długotrwałe narażenie na kontakt z osobą straumatyzowaną i ujawniane przez nią traumatyczne wspomnienia, które skutkują zakłóceniami w funkcjonowaniu różnych obszarach życia pomagającego profesjonalisty. Model TTM został następnie zrewidowany przez autora i nazwany modelem stresu współczucia i zmęczenia współczuciem (Figley, 2002). W późniejszych latach zmodyfikowano go tworząc model odporności na zmęczenie współczuciem (ang. Compassion Fatigue Resilience, CFR), uwzględniając czynniki sprzyjające odporności psychicznej i zmniejszającej nasilenie wtórnej traumatyzacji (Ludick i Figley, 2016). Model ekologicznego wyjaśnienia traumy (ang. Ecological Framework of Trauma, EFT) autorstwa Mary Dutton i Francine Rubinstein (1995) również powstał w nawiązaniu do koncepcji Figleya. Wyjaśnia on powstawanie STS w obszarze kategorii wskaźników stresu psychologicznego, zaburzeń w relacjach z innymi ludźmi oraz zmian poznawczych w obszarze przekonań i założeń na temat świata, które pojawiają się u osoby pomagającej. Autorzy zwrócili także uwagę na uruchamiane osobiste i zawodowe strategie radzenia sobie ze stresem przez profesjonalistów. Inną koncepcją wyjaśniającą powstawanie STS jest model stresu opartego na empatii autorstwa Rauvoli, Vegi i Lavigne (2019). W modelu tym, poza byciem pośrednim świadkiem traumatycznego doświadczenia i przejawianiem empatycznego zaangażowania, dla ujawnienia się stresu istotne znaczenie mają również czynniki kontekstualne oraz indywidualne osoby pomagającej. Kolejnym modelem odnoszącym się do mechanizmu powstawania wtórnej traumatyzacji jest konstruktywistyczna teoria samorozwoju autorstwa McCann i Pearlman (1990), podkreślająca rolę poznawczych aspektów funkcjonowania osób pomagających, kładąca nacisk na poznawcze przetwarzanie traumy. Autorki zakładają, że do powstania STS kluczowe jest wystąpienie zakłóceń w obszarze schematów poznawczych. Dla profesjonalistów pracujących z osobami po traumie znacznym wyzwaniem może okazać się dopasowanie otrzymywanych informacji od osób wspieranych do posiadanych schematów poznawczych, co powoduje ich zniekształcenia i utrudnia przystosowanie się.

Dotychczasowe wyniki badań wskazują, że objawy wtórnej traumatyzacji mogą występować w zróżnicowanym stopniu u znacznego odsetka pomagających profesjonalistów (Küçüknane i in., 2025). Jak wykazano w meta analizie badań profesjonalistów pracujących w obszarze ochrony zdrowia psychicznego zróżnicowanie występowania objawów STS wynosiło od 19% do 70% (Henderson i in., 2025). Figley (1995) zauważył, że w grupie psychoterapeutów i pracowników socjalnych częste narażenie na traumę zastępczą zwiększało ryzyko wystąpienia koszmarów sennych, poczucia odrętwienia emocjonalnego i trudności w relacjach interpersonalnych. W polskich badaniach psychoterapeutów i psychiatrów występowanie wtórnego stresu traumatycznego cechowało w większym stopniu psychiatrów niż psychoterapeutów (Rzeszutek i in., 2016). Również w dobie pandemii COVID-19 psychoterapeuci deklarowali wysoki i bardzo wysoki poziom nasilenia objawów STS (Kulik i in., 2023). Marwa Al. Barmawi i współpracownicy (2025) ujawnili, że w grupie pielęgniarek oddziałów intensywnej opieki medycznej niemal połowa badanej grupy wykazywała łagodne do umiarkowanego nasilenie symptomów STS, z czego najczęściej były to intruzje i unikanie. Z kolei meta analiza badań z udziałem lekarzy różnych specjalizacji ujawniła występowanie od niskiego do umiarkowanego występowania wtórnego stresu traumatycznego w większości badanych specjalistów (Cuthrell i in., 2022). Ponadto dowiedziono, że STS może dotyczyć także grupy tłumaczy języka migowego (Daly i Chovaz, 2020). Natomiast w szeroko zakrojonych badaniach polskich kuratorów sądowych, ratowników medycznych, pracowników socjalnych, terapeutów oraz pielęgniarki, przeprowadzonych przez Ninę Ogińską-Bulik i Zygfryda Juczyńskiego (2020) niemal 30% badanej grupy przejawiała ryzyko wystąpienia STS w wysokim stopniu jego nasilenia.

Istotnym faktem jest również to, że konsekwencje wtórnej traumatyzacji wykraczają poza jednostkę, która jej doświadcza. Figley (2002) podkreśla, że skutki STS mogą oddziaływać systemowo – instytucje doświadczające wysokiej rotacji kadr i problemów ze zdrowiem psychicznym pracowników muszą mierzyć się z dodatkowymi kosztami organizacyjnymi i społecznymi. Natomiast Kristensen i współpracownicy (2005) zauważyli, że wśród pracowników służby zdrowia objawy te korelują z niższą satysfakcją zawodową i zwiększoną absencją chorobową, co w konsekwencji obniża efektywność działań pomocowych. Wyniki badań wskazują również, że osoby doświadczające wtórnej traumatyzacji częściej wykazują wypalenia zawodowego, co negatywnie wpływa na jakość świadczonej pomocy i bezpieczeństwo pacjentów (Hansel i Saltzman,2024; Stamm, 2010). Wydaje się zatem, że zrozumienie mechanizmów działania wtórnej traumatyzacji i stosowanie rzetelnych narzędzi diagnostycznych jest kluczowe dla opracowania strategii profilaktycznych i wsparcia dla osób narażonych na chroniczne obciążenie emocjonalne w wykonywanej pracy pomocowej.

Wtórny wzrost potraumatyczny

Równolegle do badań nad negatywnymi skutkami pracy profesjonalistów z ofiarami traumy pojawiło się zainteresowanie zjawiskiem wtórnego wzrostu potraumatycznego. W literaturze przedmiotu bywa on nazywany także zastępczym wzrostem potraumatyczny (ang. vicarious posttraumatic growth, VPTG). Różnica między tymi pojęciami dotyczy mechanizmu ich powstawania. SPG pojawia się w wyniku zarażania się pozytywnymi zmianami doświadczanymi przez osoby straumatyzowane, zaś VPTG powstaje wskutek obserwacji i naśladowania pozytywnych zmian w życiu ofiar traumy (Arnedo i Casellas-Grau, 2015). Zjawisko to jest pozytywną konsekwencją obcowania z osobami po traumatycznych doświadczeniach i może stanowić źródło rozwoju osobistego dla pomagających profesjonalistów (Tedeschi i Calhoun, 1996). Specjaliści obserwując siłę i odporność swoich pacjentów, mogą doświadczać pogłębionej refleksji nad sensem życia, zmiany w percepcji siebie i relacji z innymi ludźmi, rozwijać się duchowo czy wzmacniać poczucie własnej skuteczności zawodowej (Calhoun i Tedeschi, 2013; Linley i Joseph, 2004; Ogińska-Bulik, 2013).

Chociaż nie ma do końca jasności, w jaki sposób powstaje wtórny czy zastępczy wzrost potraumatyczny, istotnym modelem wyjaśniającym możliwość jego pojawienia się jest funkcjonalno-opisowy model wzrostu po traumie. Autorzy, Richard Tedeschi i Lawrence Calhoun (2004), opisywali wprawdzie doświadczenia osób przeżywających traumatyczne wydarzenia (jako wzrost potraumatyczny), jednak wydaje się on adekwatnie opisywać również przeżycia profesjonalistów zagrożonych wtórną traumatyzacją. Model ten zakłada, że doświadczenie traumy – obok strat – może prowadzić do pozytywnych zmian w zakresie tożsamości, relacji i systemu wartości. Opisywany mechanizm opiera się na rozbiciu dotychczasowych schematów poznawczych, poszukiwaniu nowych znaczeń oraz wykorzystaniu wsparcia społecznego. Ramy te mogą być również zastosowane do zrozumienia zjawiska zastępczego wzrostu potraumatycznego, kiedy to osoby stykające się z cudzym cierpieniem doświadczają podobnych procesów przewartościowania i rozwoju osobistego.

Inną koncepcją wyjaśniającą jest model zaproponowany przez Karen Cohen i Paulę Collens (2013). Autorki wskazują, że kluczowe dla negatywnych i pozytywnych skutków ekspozycji na traumatyczne doświadczenie jest przejawianie empatycznego zaangażowania wspierającego profesjonalisty. Przeżywane emocjonalne, poznawcze lub somatyczne reakcje – pojawiające się w wyniku obciążającej sytuacji towarzyszenia osobie straumatyzowanej – kierują aktywność w stronę podejmowania prób poradzenia sobie z tymi trudnościami w funkcjonowaniu. Wśród tych działań można wymienić poszukiwanie dla siebie wsparcia, mówienie o swoich przeżyciach emocjonalnych, udanie się na superwizję bądź grupę pomocową dla profesjonalistów bądź uruchomienie zasobów osobistych jak optymizm czy zwrot w stronę duchowości (Cohen i Collens, 2013).

Fenomen wtórnego czy zastępczego wzrostu po traumie, mimo nielicznych dotychczasowych badań, zdaje się cieszyć coraz większą popularnością w doniesieniach naukowych. Badacze zajmujący się zjawiskiem SPG i VPTG skupiali się dotychczas głównie na personelu medycznym (Doherty i in., 2020; Manning-Jones i in., 2015), pielęgniarkach (Cai i in., 2024), pielęgniarkach opieki paliatywnej (Ogińska-Bulik, 2018), innych profesjonalistach towarzyszących ludziom cierpiącym w skutek doświadczenia dramatycznych przeżyć (Fedele, 2018; Linley i in., 2013), pracownikach socjalnych (Ben-Porat, 2023) czy psychoterapeutach (Arnold i in., 2005; Froman, 2014; Sterna, 2023) także pracujących z osobami uzależnionymi (Annunziata i in., 2024; Ogińska-Bulik i Juczyński, 2025).

Odczuwanie przez osoby pomagające osobom ztraumatyzowanym zastępczego wzrostu potraumatycznego nie oznacza braku trudności, lecz współistnienie pozytywnych zmian z doświadczeniami trudnymi. Może być traktowany jako forma adaptacji psychicznej, w której jednostka przekształca negatywne bodźce w źródło rozwoju i osobistych zmian (Joseph i Linley, 2005). Wyniki badania wskazują, że obecność czynników ochronnych, takich jak wsparcie społeczne (Gurowiec i in., 2022), adaptacyjne strategie radzenia sobie ze stresem (Kalaitzaki i in., 2022), a także odpowiednia organizacja pracy (Linley i Joseph, 2007), sprzyjają pojawianiu się tego fenomenu.

Jak wskazano powyżej, na szczególne ryzyko wtórnej traumatyzacji i szansę wtórnego wzrostu potraumatycznego narażone są grupy zawodowe pozostające w codziennym kontakcie z cierpieniem i zagrożeniem życia swoich pacjentów. Psychologowie i psychoterapeuci konfrontują się z traumami indywidualnymi czy zbiorowymi (Clearrly i in., 2024; Figley, 1995; Manning-Jones i in., 2017), lekarze i pielęgniarki codziennie spotykają się z cierpieniem i śmiercią (Melinte i in., 2023; Yaakubov i in., 2020), zaś ratownicy medyczni i strażacy działają w sytuacjach nagłych, często dramatycznych (Kristensen i in., 2005; Melinte i in., 2023; Shin i in., 2023). Z kolei policjanci i pracownicy służb mundurowych narażeni są na kontakt z przemocą i ofiarami przestępstw, a pracownicy socjalni – z chronicznymi kryzysami społecznymi (Bąk i Ogińska-Bulik, 2024; Ogińska-Bulik i Juczyński, 2010, 2020).

Takie obciążenia w pracy zawodowej, niosące zarówno negatywne i pozytywne skutki, dotyczą indywidualnie profesjonalistów oraz organizacji, w której oni pracują. Konsekwencje te mogą mieć istotny wpływ zarówno na kondycję psychofizyczną osób pomagających, jak i sposób wykonywania przez nie obowiązków zawodowych. Wskazuje to jasno na konieczność precyzyjnego diagnozowania poziomu nasilenia STS oraz SPG/VPTG celem dostosowania programów profilaktycznych i pomocowych. Z jednej strony mogą one wspierać kształtowanie zasobów i umiejętności radzenia sobie z trudami pracy, by minimalizować ryzyko wystąpienia wtórnego stresu traumatycznego, a z drugiej wzmacniać profesjonalistów w taki sposób, by obcowanie z osobami straumatyzowanymi stanowiło możliwość do rozwoju osobistego i doświadczania wtórnego potraumatycznego wzrostu.

Narzędzia badawcze do pomiaru wtórnej traumatyzacji i wtórnego wzrostu potraumatycznego

W badaniach nad konsekwencjami psychologicznymi pracy pomocowej, obejmującymi zarówno negatywne, jak i pozytywne następstwa kontaktu z doświadczeniami traumatycznymi innych osób, istotne znaczenie odgrywa dobór adekwatnych narzędzi pomiarowych. Precyzyjne kwestionariusze umożliwiają nie tylko rozpoznanie poziomu obciążenia związanego z wtórną traumatyzacją, ale również identyfikację potencjalnych mechanizmów sprzyjających rozwojowi potraumatycznemu. Dzięki ich wykorzystaniu możliwe jest prowadzenie analiz porównawczych, ocena skuteczności interwencji oraz lepsze zrozumienie procesów adaptacyjnych zachodzących w grupach zawodowych narażonych na kontakt z traumą. Poniżej przedstawiono najczęściej stosowane w literaturze narzędzia, które służą do pomiaru obu tych zjawisk.

W tabeli 1 przedstawiono wybrane narzędzia do pomiaru wtórnego stresu traumatycznego i wtórnego/zastępczego wzrostu potraumatycznego oraz zbliżonych znaczeniem konstruktów. Z kolei tabela 2 zawiera wykaz polskich adaptacji i skal mających zastosowanie w diagnozie omawianych zjawisk. Dla przejrzystości prezentowanego przeglądu, dla każdego opisywanego narzędzia do wybrano przykładowe artykuły naukowe, w którym narzędzie to było zastosowane w badaniach danej grupy zawodowej.

Wartość diagnostyczna prezentowanych narzędzi badawczych

Przegląd narzędzi stosowanych w badaniach nad wtórną traumatyzacją oraz wtórnym wzrostem potraumatycznym ujawnia zarówno ich znaczący potencjał diagnostyczny, jak i ograniczenia. W przypadku pomiaru wtórnej traumatyzacji dominujące narzędzia, takie jak Secondary Traumatic Stress Scale (STSS) (Bride i in., 2004) czy Professional Quality of Life Scale (ProQOL) (Stamm, 2010), cechują się trafnością treściową. Warto podkreślić, że choć skala STSS ma bezpośrednie odniesienie do symptomów charakterystycznych dla PTSD – intruzji, unikania i pobudzenia – to są to kryteria diagnostyczne zgodne z klasyfikacją DSM-IV, nie zaś aktualną DSM-5 (APA, 2013). Ograniczeniem jest także fakt braku różnicowania pomiędzy objawami STS a innymi pokrewnymi zjawiskami, jak wypalenie zawodowe czy stres w pracy (Jenkins i Baird, 2002; Cieślak i in., 2014). Natomiast struktura czynnikowa kwestionariusza ProQOL, choć wielokrotnie stosowanego w badaniach, bywa kwestionowana, a poszczególne podskale (zwłaszcza dotyczące satysfakcji z pomagania) charakteryzują się znacząco zróżnicowaną rzetelnością w różnych kontekstach kulturowych (Heritage i in., 2018). Z kolei narzędzia, takie jak Compassion Fatigue Short Scale (CF-Short) (Adams i in., 2006) czy Secondary Trauma Questionnaire (STQ) (Motta i in., 1999) cechuje zwięzła forma, co może stanowić zaletę podczas przesiewowego procesu diagnostycznego, jednak niesie to ze sobą ryzyko uproszczenia złożonego zjawiska STS i może prowadzić do redukcjonistycznego ujęcia prezentowanych objawów. Ponadto większość prezentowanych w tabeli 1 kwestionariuszy powstawała w Stanach Zjednoczonych, a adaptacje w innych kulturach – w tym w Polsce – poddawane są dalszej weryfikacji psychometrycznej (Ogińska-Bulik i Juczyński, 2013, 2020).

Do pomiaru wtórnego wzrostu potraumatycznego, najczęściej stosowanym narzędziem jest Posttraumatic Growth Inventory (PTGI) (Tedeschi i Calhoun, 1996). Jego niewątpliwą zaletą jest szeroka operacjonalizacja pozytywnych zmian ujętych w pięć obszarów (relacje, nowe możliwości, siła osobista, docenianie życia, rozwój duchowy). Jednakże warto wziąć pod uwagę, że inwentarz ten był stworzony dla osób bezpośrednio doświadczających traumy, co rodzi pytania o trafność jego stosowania w odniesieniu do zjawisk wtórnych (Shakespeare-Finch i Barrington, 2012). Z kolei narzędzia takie jak Vicarious Trauma Scale (VTS) (Vrklevski i Franklin, 2008) czy Vicarious Resilience Scale (VRS) (Hernández i in., 2010) wydają się istotnym krokiem w kierunku integracji badań nad negatywnymi i pozytywnymi aspektami ekspozycji na cudzą traumę. Problemem jest jednak ograniczona liczba badań wykorzystujących te skale w polskich warunkach, co uniemożliwia pełną ocenę ich rzetelności, adaptacji kulturowej i użyteczności diagnostycznej.

Podsumowując, choć dostępne narzędzia badawcze pozwalają na szeroką eksplorację zjawisk wtórnej traumatyzacji i wzrostu, jednak ich istniejące ograniczenia wymagają ostrożności w interpretacji wyników. Dodatkowo, kwestionariusze badające pozytywne aspekty pomagania są mniej rozpowszechnione niż te mierzące obciążenia, co może ograniczać pełne rozumienie dynamiki konsekwencji pracy specjalistów w zawodach pomocowych. Konieczne jest zatem dalsze doskonalenie narzędzi uwzględniające wielowymiarowy charakter badanych konstrukcji, specyfikę wykonywanych zawodów oraz występujące różnice kulturowe.

Dyskusja

Analiza dostępnych narzędzi oraz przegląd literatury nad wtórną traumatyzacją (STS) i wtórnym wzrostem potraumatycznym (SPG/VPTG) ujawniają, że oba zjawiska mają charakter złożony i wielowymiarowy. Istotne wydaje się zatem nie tylko ich trafne diagnozowanie, lecz także rozważenie implikacji praktycznych i teoretycznych płynących z uzyskanych danych.

W analizowanym obszarze dominują narzędzia samoopisowe, które są łatwe do zastosowania i umożliwiają szybkie pozyskanie dużej liczby danych, jednak – z racji swojego charakteru – pozostają wrażliwe na mechanizmy związane z autoprezentacją oraz zmiennością nastroju osoby badanej (Podsakoff i in., 2003). Zjawiska STS i SPG mają jednak charakter dynamiczny i często rozwijają się w długiej perspektywie czasowej (Joseph i Linley, 2005). Istotnym rozwiązaniem wydaje się zatem konieczność łączenia różnych metod pomiaru (np. kwestionariuszy samoopisowych z wywiadami czy obserwacją) oraz włączenie metod jakościowych, takich jak analiza narracji czy badania longitudinalne, które mogłoby wzmocnić rzetelność wniosków i pozwolić na lepsze uchwycenie dynamiki badanych zjawisk. Ponadto rozpowszechnienie objawów wtórnego stresu traumatycznego jest zróżnicowane w zależności od grupy zawodowej oraz kontekstu pracy. Jak wskazują wyniki badań, pielęgniarki oddziałów intensywnej terapii wykazują inne nasilenie objawów niż psychoterapeuci, a policjanci odmienne od pracowników socjalnych (Barmawi i in., 2025; Rzeszutek i in., 2016). Sugeruje to konieczność projektowania narzędzi i programów wsparcia dostosowanych do specyfiki zawodowej, a nie uniwersalnych rozwiązań. Innym istotnym problemem wydaje się brak jednoznacznego rozróżnienia pomiędzy zjawiskami pokrewnymi. Objawy wtórnej traumatyzacji w pewnym stopniu odpowiadają symptomom wypalenia zawodowego, zmęczenia współczuciem czy ogólnemu stresowi psychologicznemu (Figley, 2002; Stamm, 2010). Z kolei pozytywne następstwa pracy w zawodach pomocowych mogą być utożsamiane nie tylko z wtórnym wzrostem potraumatycznym, ale również z poczuciem sensu pracy czy satysfakcją zawodową (Linley i Joseph, 2004). Współczesne podejścia psychometryczne, takie jak modelowanie równań strukturalnych czy analizy sieciowe, mogłyby dostarczyć bardziej precyzyjnych danych dotyczących zależności między poszczególnymi wymiarami STS i SPG (McElroy i in., 2020). Konieczne jest zatem dalsze doprecyzowanie definicji operacyjnych obu konstruktów oraz rozwój narzędzi, które pozwolą na trafniejszą diagnozę różnicową, a co za tym idzie na stworzone bardziej trafnych oddziaływań profilaktycznych i interwencji wpierających.

W dotychczasowych doniesieniach w literaturze dostrzegalne są także istotne różnice kulturowe w sposobie ujawniania się objawów STS i SPG (Cai i in., 2024; Clearly i in., 2024; Grandi i in., 2023). Narzędzia konstruowane w kulturze anglosaskiej nie zawsze w pełni oddają doświadczenia osób pracujących w innych kontekstach społeczno-kulturowych, w tym w Polsce (Ogińska-Bulik i Juczyński, 2020, 2022). Dalsze badania powinny zatem obejmować adaptacje kulturowe narzędzi oraz uwzględniać specyficzne uwarunkowania pracy w różnych krajach – np. odmienny poziom wsparcia instytucjonalnego czy różnice w obciążeniach zawodowych.

Kolejnym istotnym obszarem dalszych badań jest relacja pomiędzy wtórną traumatyzacją a wtórnym wzrostem potraumatycznym. Badacze sugerują, że nie są to zjawiska wykluczające się, lecz mogą współistnieć w doświadczeniu jednej osoby (Joseph i Linley, 2005; Manning-Jones i in., 2017), bowiem profesjonaliści doświadczając obciążeń emocjonalnych, jednocześnie zyskują szansę na rozwój (Ogińska-Bulik i Juczyński, 2010). Doświadczanie trudności emocjonalnych nie wyklucza pojawienia się pozytywnych zmian, a wręcz może stanowić impuls do przewartościowania dotychczasowych schematów poznawczych. Z tego punktu widzenia niezwykle cenne wydają się badania podłużne i jakościowe, które umożliwią śledzenie sekwencji przeżyć i strategii radzenia sobie prowadzących od obciążenia ku wzrostowi.

Na gruncie polskim widać wzrost zainteresowania badaczy w zakresie tworzenia i adaptacji narzędzi. Inwentarz Wtórnego Stresu Traumatycznego (IWST; Ogińska-Bulik i Juczyński, 2020) stanowi próbę zastosowania diagnozy STS do polskich warunków, opierając się na kryteriach DSM-5 i PCL-5 (Ogińska-Bulik i in., 2023). Natomiast Skala Poznawczego Przetwarzania Traumy (CPOTS; Ogińska-Bulik i Juczyński, 2018) dostarcza cennych informacji o sposobach radzenia sobie z trudnym doświadczeniem poprzez strategie ruminacyjne i poznawcze przewartościowanie. Jej niewątpliwym walorem jest możliwość diagnozy mechanizmów, które warunkują zarówno wystąpienie wtórnej traumatyzacji, jak i potencjalny wzrost potraumatyczny. Inne polskie narzędzia, takie jak Inwentarz Potraumatycznego Rozwoju (IPR; Ogińska-Bulik i Juczyński, 2010) czy Kwestionariusz Nowej Perspektywy (Skalski, 2016), pozwalają badać zarówno efekty pozytywne, jak i procesy poznawcze leżące u podstaw radzenia sobie z traumą. Jednakże skale, jak Skala Założeń Wobec Świata (SZWS; Załuski i Gajdosz, 2016) czy Kwestionariusz Nowej Perspektywy, wydają się mieć charakter bardziej poznawczy niż kliniczny, przez co ich interpretacja wymaga ostrożności, zwłaszcza w praktyce interwencyjnej. Natomiast Inwentarz Potraumatycznego Rozwoju (IPR; Ogińska-Bulik i Juczyński, 2010) oraz jego rozwinięcie w postaci Inwentarza Wtórnego Wzrostu Potraumatycznego (IWWP; Ogińska-Bulik i Juczyński, 2022) są ukierunkowane są na ocenę pozytywnych konsekwencji doświadczania traumy – zmian w postrzeganiu siebie, relacjach z innymi czy docenianiu życia. Warto podkreślić, że IWWP umożliwia ocenę pozytywnych zmian odzwierciedlając specyfikę w grupach zawodowych pomocowych, stanowiąc odpowiedź na ograniczenia klasycznego PTGI. Skale te szczególnie użyteczne w diagnozie zasobów i procesów adaptacyjnych w grupach zawodowych narażonych na kontakt z cudzym cierpieniem (np. psychoterapeutów, pielęgniarek, ratowników medycznych; Ogińska-Bulik, 2021). Mocną stroną polskich narzędzi badawczych jest niewątpliwie zakorzenienie w polskim kontekście kulturowym i zawodowym, jednak ograniczenie stanowią wąskie próby walidacyjne (np. pielęgniarki, ratownicy medyczni, studenci) oraz samoopisowy charakter pomiaru.

Wnioski płynące z przeglądu badań mają znaczenie praktyczne dla organizacji zatrudniających osoby w zawodach pomocowych. Wysoki poziom STS wiąże się z kosztami ekonomicznymi i organizacyjnymi – absencją chorobową, rotacją pracowników czy spadkiem jakości świadczonych usług (Kristensen i in., 2005). Z kolei promowanie zasobów sprzyjających SPG, takich jak wsparcie społeczne, superwizja, szkolenia z zakresu odporności psychicznej czy kultura organizacyjna oparta na otwartości i współpracy, może stanowić skuteczną formę profilaktyki i podnosić satysfakcję zawodową (Cohen i Collens, 2013; Ludick i Figley, 2016).

Wnioski

Zrozumienie złożoności mechanizmów negatywnych i pozytywnych skutków pracy pomocowej jest nie tylko zagadnieniem naukowym i wyzwaniem diagnostycznym, ale także społecznym i etycznym – wpływając bezpośrednio na jakość świadczonych usług, dobrostan pracowników oraz efektywność funkcjonowania instytucji pomocowych. Dyskusja nad narzędziami i badaniami nad wtórną traumatyzacją i wtórnym wzrostem potraumatycznym prowadzi do kilku kluczowych wniosków:

1. Potrzeba doprecyzowania pojęć i konstrukcji teoretycznych, celem minimalizowania niejasności operacjonalizacji badanych zjawisk i mylnej interpretacji wyników.
2. Potrzeba adaptacji kulturowej i zawodowej narzędzi, które w obecnym kształcie nie zawsze w pełni oddają zróżnicowanie doświadczeń badanych grup.
3. Potrzeba integracji metod ilościowych i jakościowych, aby uchwycić dynamicznie zmieniający się charakter opisywanych zjawisk.
4. Konieczność praktycznego wdrażania wniosków diagnostycznych, które powinny służyć jako wyznacznik kierunku działań profilaktycznych i wzmacniających odporność psychiczną profesjonalistów.
5. Potrzeba badań nad współwystępowaniem STS i SPG, które mogą być postrzegane jako dwa aspekty procesu adaptacyjnego do pracy pomocowej z narażeniem na czynniki traumatyzujące.

Literatura cytowana