Julia Banach A review of Polish-language tools for measuring climate-related emotions

Wprowadzenie

Naukowcy z wielu dziedzin są zgodni co do tego, że katastrofa klimatyczna jest największym współczesnym wyzwaniem, o charakterze antropogenicznym (De Groot, 2019). Naukowy konsensus mówi o tym, że doświadczamy katastrofy klimatycznej, a moment, w którym średnia temperatura planety przekroczy 1,5°C (Bohdanowicz i in., 2023), będzie wiązał się z: „niekontrolowanymi zmianami klimatycznymi, ze skutkami w postaci masowego głodu, chorób, powodzi, niszczycielskich huraganów, przymusowych migracji i wojen” (Bendell, 2018, s. 11). Wpływ tych zmian na środowisko naturalne, politykę czy zdrowie fizyczne jest stosunkowo dobrze przebadany, jednak to obszar zdrowia psychicznego wymaga większej eksploracji.

Badania wskazują, że 45% młodych ludzi w wieku od 16–25 lat deklaruje, że odczuwane przez nich emocje wobec zmian klimatu negatywnie wpływają na ich zdrowie psychiczne (Hickman i in., 2021, za: Whitmarsh i in., 2022). W ostatnich latach obserwowalny jest wzrost zainteresowania wśród psychologów badaniem związku między zmianami klimatu a zdrowiem psychicznym. Skutki dla zdrowia psychicznego spowodowanego zmianami klimatu można podzielić na bezpośrednie – poprzez doświadczenie ekstremalnego zjawiska pogodowego np. powodzie, pożary, susze oraz na pośrednie – ekspozycja na skutki wynikające z ekstremalnych zjawisk pogodowych np. utrudniony dostęp do zasobów, migracje, zamykanie miejsc pracy (Cosh i in., 2021; Hayes i in., 2018, za: Martin i in., 2023). Osoby dotknięte bezpośrednio zmianami klimatu są narażone na ostre konsekwencje psychologiczne takie jak: trauma, szok, ostre zaburzenia związane ze stresem, zespół stresu pourazowego (PTSD), a także zwiększone ryzyko przemocy, samobójstw oraz osłabienia trwałości relacji i instytucji społecznych. Natomiast pośrednie oddziaływanie zmian klimatu może wiązać się ze stopniowymi konsekwencjami dotyczącymi postępującego pogarszania się jakości życia i oczekiwania ryzyka spowodowanego nadchodzącymi zmianami klimatu, co objawia się negatywnymi emocjami, poczuciem bezsilności, ogólnym obciążeniem emocjonalnym (Clayton i in., 2021). Wpływ na funkcjonowanie psychiczne osób bezpośrednio dotkniętych tymi skutkami jest oczywisty, mniej oczywiste jest odczuwanie bezsilności u tych, którzy będą w stanie jedynie obserwować cierpienie innych (Budziszewska, Jonsson, 2021). Związane jest to z trzecim rodzajem skutków – samą świadomością występowania zmian klimatu (Cosh i in., 2024), które są zagrażające dla planety, może spowodować wystąpienia negatywnych reakcji emocjonalnych tak jak m.in: lęk, niepokój, gniew, poczucie winy (Ojala, 2012; Ojala i in., 2021, za: Martin i in., 2023).

Ostatni wymieniony wpływ jest najmniej przebadany spośród wszystkich. Jego rozwój widoczny jest w nowopowstałych konstruktach takich jak: lęk klimatyczny (eco-anxiety), solastalgia, eko-żałoba (eco-grief), eko-poczucie winy (eco-guilt); eko-niepokój (eco-angst), czy stres środowiskowy (environmental distress) (Owczarek i in., 2025; Whitmarsh i in., 2022), które można objąć nazwą emocji klimatycznych. Pihkala (2022, s. 1) definiuje emocje klimatyczne jako „zjawiska afektywne, które w sposób znaczący są związane z kryzysem klimatycznym”. Autor podkreśla, że doświadczenie kryzysu klimatycznego będzie wywoływało różne reakcje, w zależności od m.in. sytuacji życiowej, temperamentu, dynamiki społecznej, a także od kontekstu kulturowego (Whitmarsh i in., 2022). To zrozumienie przedstawia spektrum zróżnicowanych emocji – od pozytywnych takich jak nadzieja, poczucie sprawczości, czy empatia – po emocje związane z gniewem, winą, wstydem, smutkiem, lub zagrożeniem.

Niektóre z wymienionych konstruktów np. lęk klimatyczny może być rozpatrywany jako normatywna reakcje na realne zagrożenie jakim jest katastrofa klimatyczna, ale może także przybrać formę potencjalnie patologiczną. Z uwagi na nowość tych konstruktów ich ramy teoretyczne nie są spójne i często siebie przenikają lub mają wspólne elementy z jednostkami klinicznymi. Przykładem jest lęk klimatyczny, który jest „chronicznym lękiem przed katastrofą ekologiczną” (Clayton, 2017), mimo, że jest najbardziej przebadanym konstruktem w tym obszarze, istnieje wiele sposobów jego operacjonalizacji, ponadto posiada wspólne elementy z GAD (zaburzeniem lękowym uogólnionym), szczególnie cechą dot. nadmiernego zamartwiania się przyszłymi wydarzeniami lub skutkami (Whitmarsh i in., 2022).

Warto podkreślić, że negatywne emocje klimatyczne nie są rozpatrywana jedynie w patologicznej formie, można je rozumieć na spektrum od adaptacyjnych reakcji na obiektywnie trudną sytuację jaką jest katastrofa klimatyczna, czy zjawiska z nią powiązane, do reakcji dezadaptacyjnych, które utrudniają funkcjonowanie (Whitmarsh i in, 2022; Ramsey i in., 2025).

Teoretyczne nieścisłości utrudniają operacjonalizację tych zmiennych i tworzenie adekwatnych narzędzi badawczych. Zważywszy na liczne doniesienia o rozpowszechnieniu tych zjawisk (Hickman i in., 2021), także w patologicznej postaci oraz na negatywne prognozy klimatologów, wydaje się istotne, aby tworzone były narzędzia psychometryczne pozwalające na badanie tych zjawisk, nie tylko na potrzeby badań naukowych, ale także dla praktyków. Wyniki badań podkreślają konieczność integrowania czynników środowiskowych w praktyce klinicznej (Cosh i in., 2024). Przeglądy dotyczące narzędzi badawczych służących do pomiaru emocji klimatycznych prezentowane są metody w języku angielskim, jak do tej pory nie stworzono przeglądu dotyczącego metod dostępnych w języku polskim. Celem tego artykułu jest identyfikacja i opis narzędzi psychometrycznych dostępnych w języku polskim, które służą do pomiaru negatywnych emocji klimatycznych. Istnieje duża potrzeba do przeprowadzania większej liczby badań mierzących nasilenie tych zjawisk w Polsce i projektowania adekwatnych strategii diagnostycznych oraz terapeutycznych, szczególnie dostosowanych do młodych osób, które mają największe nasilenie wymienionych zjawisk.

Metoda

Przegląd narzędzi badawczych rozpoczęto od postawienia pytania badawczego zgodnie z modelem PICO (Wright i in., 2007, za: Mazur, Orłowska, 2018): W polskiej populacji, jakie narzędzia badawcze umożliwiają ocenę nasilenia negatywnych emocji klimatycznych oraz mogą być wykorzystane w tworzeniu interwencji psychologicznych i badaniach naukowych w Polsce? Następnie sprawdzono, czy istnieją artykuły dotyczące takiej samej tematyki, a po zweryfikowaniu, że nie istnieją, zapoznano się z literaturą anglojęzyczną dotyczącą negatywnych emocji klimatycznych. Na jej podstawie opracowano trzy grupy słów kluczowych: pierwsza grupa zawierała słowa: „eko”, „klimat, „klimatyczne”, „klimatyczny”, klimatyczna”, druga grupa zawierała: „lęk”, „poczucie winy”, „depresja”, „żałoba”, „złość”, „strach”, „smutek”, trzecia grupa zawierała: „narzędzie”, „skala”, „kwestionariusz”, „pomiar”, „analiza”, „adaptacja”, „walidacja” „test”. W języku angielskim użyto następujących słów: pierwsza grupa: „eco”, „climate”; druga grupa zawierała: „anxiety”, „guilt”, „depression”, „grief”, „anger”, „fear”, „sad”, trzecia grupa zawierała: „measure”, „inventory”, „scale”, „psychometric”, „factor analysis”, „validation” „adaptation”, dodano także czwartą grupę składającą się z słowa „polish”.

Wyszukanie oraz analizę pozycji przeprowadzono samodzielnie, wykorzystano następujące bazy danych: EBSCO, Web of Science oraz PUBMED oraz poprzez metodę „snowballing” poprzez analizę bibliografii włączonych artykułów. Ostatnie wyszukiwanie przeprowadzono 15 sierpnia. Nie zastosowano ograniczenia czasowego z uwagi na relatywną nowość konstruktów.

Kryteria włączenia dotyczyły:

1. publikacji opisujących narzędzia badawcze
2. narzędzi dostępnych w języku polskim
3. narzędzi mierzących negatywne emocje klimatyczne

Z przeglądu wyłączono publikacje, które:

1. dotyczyły innych zmiennych niż emocje klimatyczne, np. zmiennych poznawczych takich jak postawy i przekonania
2. publikacje bez dostępnego pełnego tekstu w języku polskim lub angielskim

Łączna suma zidentyfikowanych pozycji wynosiła 163. Po usunięciu duplikatów (N = 72) liczba zmniejszyła się do 91. Analiza tytułów i abstraktów pozwoliła wykluczyć 83 pozycje. Pozycje, które zakwalifikowano do analizy w całości wynosiła 8. Po zapoznaniu się z treścią do ostatecznej analizy włączono 5 artykułów. Trzy publikacje wykluczono ze względu na kryteria wyłączenia. Opisany proces selekcji i ekstrakcji danych zaprezentowano na rycinie 1.

Wyniki

W przeglądzie zidentyfikowano pięć narzędzi badawczych służących do pomiaru negatywnych emocji klimatycznych. Wszystkie zostały wykorzystane na polskiej próbie, z łączną liczbą 3250 uczestników. Cztery z pięciu narzędzi to kwestionariusze samoopisowe wykorzystujące skale Likerta, podczas gdy jedno (ECCS) stanowi zestaw eksperymentalnych bodźców tekstowych. Dwa narzędzia (ICE oraz ECCS) zostały stworzone w języku polskim, trzy pozostałe to polskie adaptacje narzędzi anglojęzycznych. Wszystkie pozycje są dostępne w wolnym dostępie, w języku polskim. Trzy z kwestionariuszy (HEAS-13, CCWS, CAS) mierzą wyłącznie negatywne emocje klimatyczne, a dwa pozostałe (ECCS, ICE) spektrum emocji. Wszystkie opisane narzędzia charakteryzują się zadowalającymi właściwościami psychometrycznymi. Rzetelność wewnętrzna była wysoka dla każdej z pozycji, współczynnik Alfa Cronbacha wahał się od α = 0,79 do α = 0,93. Narzędzia znacząco różniły się natomiast w liczbie pozycji, od 10 pozycji w CCWS do 180 w ECCS, oraz strukturze czynnikowej, od jednoczynnikowej CCWS do ośmioczynnikowego ICE. Opisane informacje umieszczono w tabeli 1. oraz tabeli 2.

M – średnia

EFA – eksploracyjna analiza czynników; CFA – konfirmacyjna analiza czynników; α – współczynnik alfy Cronbacha

Inwentarz Emocji Klimatycznych (ICE)

Narzędzie opracowane przez Marczak i współpracowników (2023) służące do pomiaru emocji klimatycznych rozumianych w ujęciu Pihkala (2022). ICE zwalidowano na polskiej próbie liczącej łącznie 932 osoby, za pomocą platformy online. Kwestionariusz początkowo składał się z 236 pozycji, liczbę pozycji zmniejszono do 168, a końcowo składa się z 32 pozycji, po 4 pozycje dla 8 podskal: złości, pogardy, entuzjazmu, bezsilności, poczucia winy, osamotnienia, lęku oraz smutek. ICE wykorzystuje 5-stopniową skalę Likerta, od „zdecydowanie nie” do „zdecydowanie tak”. Narzędzie pozwala ocenić nasilenie przeżywanych emocji klimatycznych, zarówno pozytywnych, jak i negatywnych. Analizę czynnikową przeprowadzono w dwóch etapach. W pierwszym badaniu przeprowadzono eksploracyjną analizę czynników (EFA), która pozwoliła na wyodrębnienie 8 podskal, co potwierdzono w badaniu drugim za pomocą konfirmacyjnej analizy czynnikowej (CFA). Rzetelność wewnętrzna oceniana za pomocą współczynnika alfy Cronbacha podskal wynosiła conajmniej α = 0,81, co potwierdza spójność pozycji w podskalach. Autorzy narzędzia wskazują, że ICE może być wykorzystany zarówno w badaniach naukowych, jak i praktyce klinicznej (Zaremba, 2023). Arkusze ICE są dostępne pod adresem: https://climate-change-emotions.org/pl/blog/2023/12/14/elementor-1903/.

Skala Lęku Klimatycznego (CAS)

CAS jest narzędziem skonstruowanym przez Clayton i Karazsia (2020), do polskich warunków zaadaptował Larionow wraz z współpracownikami (2022). Badanie przeprowadzono na polskiej próbie 603 osób, za pomocą formularza online. Skala zbudowana jest z 13 pytań, na które badany odpowiada na pięciostopniowej skali: od „nigdy” do ”prawie zawsze”. Służy do oceny nasilenia lęku klimatycznego rozumianego w ujęciu Clayton (2017). Narzędzie składa się z dwóch podskal: 1. trudności poznawczych – mierzy zaburzenia w funkcjonowaniu w związku z myśleniem o zmianach klimatu oraz 2. trudności funkcjonalnych – sprawdza na ile utrudnione jest codzienne funkcjonowanie w wyniku obaw wobec zmian klimatu. Wszystkie podskale wykazały wysoką rzetelność wewnętrzną. Współczynnik alfy Cronbacha dla całej skali wynosi α = 0,92, dla podskali trudności poznawcze α = 0,87 oraz dla podskali trudności funkcjonalne α = 0,89. Autorzy na podstawie eksploracyjnej analizy czynnikowej zaproponowali strukturę trójczynnikową dla narzędzia, uwzględniając 1. objawy natrętne (intrusive symptoms), 2. refleksje dotyczące lęku klimatycznego (reflections on climate anxiety), 3. trudności funkcjonalne (functional impairment), która została potwierdzona przez analizę konfirmacyjną. Autorzy zwracają uwagę, że wymagane są badania w innych kulturach w celu potwierdzenia struktury trójczynnikowej. Arkusz CAS jest dostępny pod adresem: https://www.researchgate.net/publication/360514009_The_Polish_version_of_the_Climate_Anxiety_Scale_copy_of_questionnaire.

Skala Eko-Lęku (HEAS-13)

Narzędzie opracowane przez Hogge’a i współpracowników (2021), do polskich warunków zaadaptował Larionow wraz z współpracownikami (2024). Narzędzie służy do pomiaru eko-lęku, czyli konstruktu szerszego niż lęk klimatyczny. Dotyczy zarówno lęku związanego ze zmianami klimatu, a także m.in. obaw wobec katastrof środowiskowych, niszczenia naturalnych środowisk czy wyginięć gatunków. Skala złożona jest z 13 pozycji i mierzy 4 podskal: 1. objawy afektywne (affective symptoms) – mierzy objawy lęku, 2. ruminacja (rumination) – dotyczy nieustannego myślenia o zmianach klimatu, 3. objawy behawioralne (behavioural symptoms) – sprawdza reakcje behawioralne na zmiany klimatu oraz 4. niepokój związany z własnym oddziaływaniem (anxiety about personal impact) – sprawdza przeżywany lęk wobec podejmowanych działań na rzecz środowiska. HEAS-13 korzysta z 4-punktowej skali Likerta, od „wcale” do „prawie każdego dnia”. Badanie przeprowadzono na polskiej próbie liczącej 643 osób, za pomocą for mularza online oraz metody „papier-ołówek”. Przeprowadzona analiza czynników potwierdziła oczekiwaną czteroczynnikową strukturę skali, a wszystkie podskale uzyskały dobrą rzetelność wewnętrzną – ich wartości mierzone za pomocą Alfy Cronbacha uzyskały α ≥ 0,79. HEAS-13 oprócz zastosowania w badaniach naukowych, może być również wykorzystany klinicznie. Arkusz HEAS-13 jest dostępny pod adresem: https://repozytorium.ukw.edu.pl/bitstream/handle/item/8205/Polish_HEAS-13_questionnaire.pdf?sequence=1&isAllowed=y.

Skala Zaniepokojenia zmianami klimatu (CCWS)

Kwestionariusz stworzony przez Stewarta (2021), a zaadaptowany do polskich warunków przez Larionowa i współpracowników (2024). CCWS służy do pomiaru niepokoju klimatycznego, który odnosi się ruminacji doświadczanych wobec zmian klimatu. Wydaje się, że jest pojęciem węższym niż lęk klimatyczny – odnosi się jedynie do sfery poznawczej, nie uwzględnia objawów emocjonalnych, fizjologicznych czy behawioralnych, które są obserwowalne w lęku klimatycznym (Ojala i in., 2021, za: Larionow, 2024). Badanie przeprowadzono na polskiej próbie liczącej 420 osób, za pomocą formularza online oraz metody „papier-ołówek”. Skala złożona jest jedynie z 10 pozycji, ma strukturę jednoczynnikową, która została potwierdzona w analizie konfirmacyjnej. CCWS charakteryzuje się wysoką rzetelnością, mierzoną za pomocą Alfy Cronbacha α = 0,93. Pozycje są oceniane na 5-punktowej skali Likerta, od „nigdy” do „zawsze”. Im wyższy wynik tym wyższy przeżywany niepokój związany z zmianami klimatu. Arkusz CCWS jest dostępny pod adresem: https://www.researchgate.net/publication/375186617_Skala_zaniepokojenia_zmianami_klimatu_The_Polish_Version_of_the_Climate_Change_Worry_Scale_CCWS.

Emotional Climate Change Stories (ECCS)

Ostatnim uwzględnionym narzędziem jest ECCS, stworzone przez Zarembę i współpracowników (2024). Służy do pomiaru emocji klimatycznych za pomocą eksperymentalnego badania złożonego z 180 krótkich historii. Historie są zaprojektowane w taki sposób, aby wywołać pięć różnych emocji: złość, lęk, współczucie, poczucie winy oraz nadzieję. Dodatkowo uwzględniono neutralnie-emocjonalne historie. Treść pozycji została zaprojektowana na podstawie badań jakościowych zbieranych w dwóch polskich próbach – osób głęboko zaniepokojonych zmianami klimatu oraz osób z populacji ogólnej. Badanie przeprowadzono na polskiej oraz norweskiej próbie liczącej łącznie 1254 osoby za pomocą specjalnie stworzonej aplikacji internetowej. Uczestnicy po zapoznaniu się z historią byli proszeni o ocenę pod kątem 1. walencji, 2. pobudzenia i 3. stopnia w jakim dana historia wywoływała jedną z pięciu emocji. Po ocenieniu 10 historii mieli możliwość kontynuowania badania lub zakończenia. Średnio uczestnicy oceniali 19,93 – 23,41 opowieści. Autorzy dzięki analizie zebranych odpowiedzi odpowiedzi zgromadzili najbardziej reprezentujące historie dla każdej z pięciu emocji. Korzystając z ECCS można elastycznie wybierać między proponowanymi bodźcami, dzięki czemu ECCS może wykorzystywany zarówno przez badaczy pod kątem zdrowia psychicznego, jak i może być użyteczny dla ekologów, w polityce czy marketingu. Narzędzie zostało zaprojektowane do wykorzystywania w warunkach laboratoryjnych. Zestaw historii jest dostępny pod adresem: https://osf.io/v8hts/.

Dyskusja wyników

Pozyskane dane wskazują, że liczba narzędzi mierzących negatywne emocje klimatyczne dostępnych w języku polskim jest niezwykle ograniczona. Istnieje jedynie pięć narzędzi Dla porównania w przeglądzie Owczarka i współpracowników (2025) zidentyfikowano 31 pozycji, a w przeglądzie Martin i współpracowników (2023) 43 pozycji anglojęzycznych. Dodatkowo, przegląd Martin i współpracowników (2023) uwzględniał wyłącznie narzędzia dostosowane do dzieci i młodzieży. W Polsce nie ma żadnych dostępnych narzędzi do pomiaru nasilenia negatywnych emocji klimatycznych w tej grupie wiekowej. Mała liczba narzędzi służących do mierzenia negatywnych emocji klimatycznych, ich słaba różnorodność, brak dostosowania do innych grup wiekowych znacznie ogranicza możliwości badania nasilenia negatywnych emocji klimatycznych w Polsce, tym samym powodując mniejsze możliwości projektowania interwencji terapeutycznych. Tworzenie oddziaływań pomocowych, jak zauważają autorzy, jest trudnością, która dotyczy badaczy na całym świecie (Cosh i in., 2024), Whitmarsh i współpracownicy (2022) zwrócili uwagę na to, że istnieją propozycje leczenia lęku klimatycznego, jednak nadal brakuje naukowych dowodów skuteczności takich oddziaływań. Jednym z czynników wpływających na doświadczenia emocjonalne związane z zmianami klimatu jest kontekst kulturowy (Whitmarsh i in., 2022), z tego powodu potrzebne są narzędzia stworzone lub zaadaptowane do polskich warunków.

Analiza dostępnej literatury pokazuje brak spójności między definicjami i sposobem ich operacjonalizacji. Jak zauważają Cosh i współpracownicy (2024) w literaturze istnieje wiele konceptualizacji dystresu związanego z zmianami klimatu. Naukowcy nie są zgodni co tego, jak definiować emocje klimatyczne, co utrudnia to tworzenie adekwatnych narzędzi, których celem jest trafne przedstawienie rozpowszechnienia negatywnych emocji klimatycznych (Owczarek i in., 2025). Powiązanym wyzwaniem jest podobieństwo między negatywnymi emocjami klimatycznymi a objawami klinicznymi charakterystycznymi dla zaburzeń lękowych czy nastroju. Zakładając, że te zmienne funkcjonują na spektrum od normatywnych reakcji po patologiczne, jak w przypadku lęku klimatycznego (Tucholska, Gula, 2022), konieczne jest ustalenie jasnych granic diagnostycznych, które pozwolą rozróżniać negatywne emocje klimatyczne od zaburzeń lękowych i nastroju oraz normatywne reakcje emocjonalne na zmiany klimatu od patologicznych, utrudniających codzienne funkcjonowanie. Jest to kluczowe dla procesu diagnozy, a tym samym udzielania pomocy psychologicznej lub psychoterapeutycznej (Cosh i in., 2024, Owczarek i in., 2025).

Niniejszy przegląd jest pierwszym przeglądem dotyczącym metod stosowanych do pomiaru nasilenia negatywnych emocji klimatycznych dostępnych w języku polskim. Największym ograniczeniem tej publikacji jest fakt, że całość pracy została wykonana przez jedną osobę, może to wpływać na jakość interpretacji zebranych danych oraz zwiększać ryzyko stronniczości. Ryzyko starano się zminimalizować za pomocą ustalenia jasnych kryteriów włączenia oraz wyłączenia, zaprojektowania tabel służących do opisywania danych, a także, za pomocą systematycznej analizy literatury przedmiotu. Dodatkowym ograniczeniem jest brak analizy statystycznej, co pozbawia możliwości ilościowego porównania danych. Praca ma charakter przeglądowy, jej celem jest zaprezentowanie badaczom możliwych metod do wykorzystania w swoich badaniach.

Podsumowując, wydaje się, że w dalszych, polskich badaniach dotyczących związku między zdrowiem psychicznym a zmianami klimatu, cenne byłoby tworzenie lub adaptowanie narzędzi uwzględniających osoby poniżej 18. roku życia, a także podejmowanie prób ujednolicania koncepcji emocji klimatycznych.

Literatura cytowana