Amanda Błaszczak Recenzja książki: Aneta Rita Borkowska (2025). Neuropsychologia medyczna dziecka. Problemy neuropoznawcze i neurobehawioralne dzieci chorych somatycznie. Warszawa: Wydawnictwo Difin (ss. 156)

Monografia Anety Rity Borkowskiej Neuropsychologia medyczna dziecka. Problemy neuropoznawcze i neurobehawioralne dzieci chorych somatycznie, ukazuje wpływ wybranych chorób przewlekłych w kontekście dysfunkcji rozwoju oraz zaburzeń funkcjonowania mózgu. Autorka pracuje w Katedrze Psychologii Klinicznej i Neuropsychologii UMCS w Lublinie.

Książka składa się ze wstępu, a także siedmiu rozdziałów, które w interdyscyplinarny sposób przybliżają zagadnienia związane z podejmowaną tematyką. Ostatnią część publikacji dopełnia zakończenie, obszerna bibliografia oraz słownik pojęć. 

W pierwszym rozdziale zaprezentowane zostają neuropsychologiczne konsekwencje wrodzonych wad serca u dzieci. Często prowadzą one do występowania anomalii w strukturze mózgu. Ponadto destabilizują funkcjonowanie jednostki, obniżając jakość jej życia. Autorka wskazuje, że nasilenie deficytów neuropsychologicznych jest zależne od rodzaju wady serca. Następnie omawia różne czynniki, które mogą zwiększać ryzyko pojawienia się zaburzeń neuropsychologicznych. Ważną rolę odgrywa system kompleksowej opieki, gdzie uwzględnia się potrzeby chorych dzieci oraz dąży do rozwoju ich potencjału.

W drugim rozdziale Autorka przedstawia choroby układu oddechowego u dzieci w kontekście ich neurorozwoju. Wskazuje na dwa mechanizmy, które zaburzają prawidłowe działanie organizmu ludzkiego. Obejmują niedotlenienie oraz infekcje układu oddechowego. Niedobory tlenu, mogą skutkować uszkodzeniem neuronów lub powodować atrofię mózgu. Dochodzi do upośledzenia funkcji psychicznych (pamięci, uwagi, szybkości przetwarzania informacji, regulacji emocjonalnej, funkcji wykonawczych). Infekcje układu oddechowego wywołują stany zapalne ośrodkowego układu nerwowego. W dalszej części tekstu Autorka omawia schorzenia układu oddechowego, takie jak RSV, wirus grypy, Long COVID-19, ostrą niewydolność oddechową, bezdech senny, astmę, mukowiscydozę, rozstrzelenie oskrzeli. Odwołuje się do licznych metaanaliz badawczych. Ostatnim aspektem, na jaki zwraca uwagę, jest wpływ chorób układu oddechowego matki na rozwój dziecka w okresie prenatalnym.

W trzecim rozdziale odnajdziemy charakterystykę dysfunkcji neuropsychologicznych, jakie występują u dzieci i młodzieży chorujących na cukrzycę typu 1 oraz typu 2. Współcześnie jest ona coraz częstszą przewlekłą chorobą metaboliczną u młodych osób. Jej istnienie generuje wiele negatywnych konsekwencji. Nieprawidłowy poziom cukru we krwi przyczynia się do występowania hipoglikemii, jak i hiperglikemii. Autorka wskazuje, że stałe dostarczanie glukozy do mózgu, staje się niezbędne, aby utrzymać homeostazę procesów biochemicznych w komórkach nerwowych. Następnie odnosi się do różnych metod leczenia cukrzycy. Obejmują one insulinoterapię, psychoedukację dotyczącą choroby, zmianę stylu życia, farmakoterapię. W dalszej części tekstu Autorka omawia następstwa zaburzeń poznawczych w cukrzycy typu 1. Podkreśla znaczenie wczesnego oraz późnego początku choroby, odwołując się do różnych metaanaliz badawczych. Na zakończenie ukazuje negatywne skutki związane z cukrzycą typu 2.

W czwartym rozdziale zaprezentowana zostaje przewlekła choroba nerek u dzieci oraz jej neuropsychologiczne konsekwencje. Autorka w szczegółowy sposób opisuje przyczyny związane z chorobą. Następnie wskazuje na główne mechanizmy, które wpływają na funkcje poznawcze umysłu. Podkreśla, że objawy neuropsychologiczne wynikające z istnienia choroby, są zależne nie tylko od stopnia nasilenia, ale i innych czynników. Są to, np. rodzaj zapalenia nerek (kłębuszkowe, niekłębuszkowe), bądź zaburzenia pracy układu sercowo-naczyniowego. Duże znaczenie ma wykonanie przeszczepu nerki, ponieważ prowadzi do polepszenia ogólnego stanu zdrowia, ale także ogranicza występowanie dysfunkcji neurorozwojowych. W dalszej części koncentruje się na badaniach neuropoznawczych, w tym korelacji z neuroobrazowaniem mózgu dzieci i młodzieży z przewlekłą chorobą nerek. Podkreśla, że holistyczne podejście w opiece nad młodymi ludźmi umożliwia optymalizację ich rozwoju oraz zwiększa poczucie dobrostanu.

W piątym rozdziale Autorka ukazuje neuropsychologiczne konsekwencje atopowego zapalenia skóry. Na wstępie przedstawia najważniejsze informacje związane z chorobą, a więc jej etiologię, objawy oraz powołuje się na różne dane epidemiologiczne. Wskazuje, iż atopowe zapalenie skóry powoduje współwystępowanie innych zaburzeń u dzieci. Najczęściej są nimi ADHD, depresja, stany lękowe, trudności szkolne, zaburzenia zachowania, myśli samobójcze. Dokonuje analizy porównawczej różnych badań dotyczących neuropsychologicznych skutków atopowego zapalenia skóry. Ostatnią omawianą kwestią, są zaburzenia snu. Mają one wpływ na tworzenie się deficytów behawioralnych i neuropoznawczych u chorych dzieci.

W szóstym rozdziale książki Autorka porusza zagadnienie związane z otyłością u dzieci i młodzieży oraz akcentuje jej znaczenie w kontekście sprawności funkcji psychicznych. Obecnie otyłość zalicza się do poważnych chorób cywilizacyjnych, a także stanowi zagrożenie dla zdrowia, ponieważ powoduje wiele innych schorzeń, jak np. choroby układu sercowo-naczyniowego,  cukrzycę typu 2, nowotwory, choroby układu kostno-stawowego, problemy z płodnością czy rozwój zaburzeń psychicznych. Kolejnym elementem, na jaki Autorka zwraca uwagę, jest skala rozpowszechnienia otyłości oraz czynniki, które wpływają na jej zapadalność.  Do nich zalicza czynniki genetyczne i środowiskowe. Według Autorki otyłość prowadzi nie tylko do dysfunkcji poznawczych, ale odpowiada również za zmianę działania ośrodkowego układu nerwowego, co z kolei negatywnie oddziałuje na funkcje wykonawcze (planowanie, samokontrolę, elastyczność poznawczą, pamięć roboczą). Na zakończenie Autorka omawia metaanalizy badawcze, które ukazują wpływ otyłości i nadwagi na funkcje neuropoznawcze.

Ostatni rozdział został poświęcony padaczce i jej neuropoznawczym konsekwencjom. Na wstępie autorka omawia ogólną charakterystykę choroby. W dalszej części demonstruje różne rodzaje padaczki. Wskazuje także na neuropsychologiczne skutki schorzenia. Odwołując się do rozmaitych metaanaliz badawczych, przedstawia ogólny obraz funkcjonowania dzieci z padaczką. Kolejnym poruszonym aspektem są uwarunkowania funkcjonowania poznawczego i behawioralnego młodych osób z epilepsją. Są one rozpatrywane w kontekście charakterystyki choroby. Na zakończenie autorka eksponuje rolę czynników genetycznych i środowiskowych, które determinują funkcjonowanie poznawcze dziecka oraz dogłębnie charakteryzuje deficyty neuropsychologiczne wynikające z choroby.

Oryginalność publikacji wynika ze zwięzłej formy prezentowania treści, praktycznych implikacji, ale również trafnego połączenia perspektywy klinicznej oraz neuropsychologicznej.  Każdy rozdział książki cechuje klarowność prowadzonego wywodu. Należy podkreślić, że  Autorka prezentuje liczne metaanalizy empiryczne, które opierają się w większym stopniu na badaniach zagranicznych, natomiast w mniejszym bazują na pracach polskich badaczy. Może to wynikać z faktu rzadkości eksplorowania poruszanej tematyki przez innych naukowców. Książka eksponuje wyłącznie wybrane choroby przewlekłe u dzieci i młodzieży. Uważam, że do innych ważnych, można również zaliczyć, np. choroby psychiczne lub nowotwory. 

Reasumując, monografia Anety Rity Borkowskiej w ciekawy sposób ukazuje tematykę związaną z problemami neuropsychologicznymi, z jakimi obecnie zmaga się coraz więcej dzieci i młodzieży. Często choroby przewlekłe prowadzą do pogorszenia się stanu fizycznego i psychicznego jednostki, ale mogą one także powodować utratę życia. Uważam, że niniejsze dzieło stanowi cenne źródło wiedzy dla chorujących przewlekle dzieci i młodzieży oraz ich opiekunów. W perspektywie klinicznej oraz dydaktycznej publikacja może być przydatna dla praktyków zajmujących się zdrowiem psychicznym, ale także dla badaczy z dziedziny nauk społecznych lub medycznych. Do innych potencjalnych odbiorców należą również wszystkie osoby zainteresowane niniejszą tematyką.